A vida que queda prendida por Eli Ríos

.¹

    Lali é unha moza de vinte anos que está a facer as prácticas de Maxisterio Infantil nun centro relixioso e reflexiona sobre como, coa escusa da educación, o sistema acaba coa creatividade da rapazada de catro e cinco anos. Nesta acomodación ás regras do capitalismo e do consumismo, a protagonista, vai descubrindo como os castigos por non levar os deberes, a obediencia a normas tendenciosas, etc, son especialmente inxustas en casos como o da Educación Infantil en que as crianzas son moi vulnerables, maleables e aínda non dominan nin tan sequera a autonomía persoal ou a lingua para expresar as súas emocións. Así, o negocio chega ao cotián da escola e a rapazada debe facer unha serie de fichas que teñen un valor non só educativo:

Asiento con gravedad. Sí, claro que lo entiendo. Es un negocio, qué digo negocio, es una especie de mafia lo que da lugar al círculo vicioso. La editorial te soborna para que eduques a los niños a a través de sus libros rancios y luego son los padres los que te exigen que los libros se usen al máximo porque quieren que el dinero haya cundido.

–Pero no te creas que esto es exclusivo de los centros religiosos, ¿eh? (...)

–¿En los colegios públicos también pasa?

–Sí, hija mía, las editoriales con las que trabajan los colegios públicos son casi siempre las mismas.

–¿Ah, sí? No tenía ni idea.

–Son casi todas. Mira, dime una.

–Yo tuve muchos libros de Anaya.

–Anaya es de La Salle.

–¿De La Salle? ¿Anaya?

–Sí, y Bruño también, son lo mismo.

–¿Y Santillana?

–De Santillana no estoy al día, ésa la montó Polanco y no trabajamos con ellos, van por otro lado.

–¿Polanco?

–Sí, pero aunque no colaboremos con Santillana no te creas que juegan diferente, ¿eh?

–¿Y SM?

–Ah, pues SM significa Santa María, a que no lo sabías?

–-¡No!

–Ea, pues ya lo sabes. Venga, dime otra, vas a ver.

–Edebé.

–Ediciones Don Bosco.

–Anda, en serio?

–Sí, es de los Salesianos.

–¿Y Edelvives?

–De los Maristas.

–Ah, vaya.

–Verás, esas editoriales principales llegan a todas partes, lo que pasa es que aquí se llegan a acuerdos más significativos y hay un beneficio mutuo, queda todo en casa.

–¿Significativos qué significa, económicos?

–Claro –me sostiene la mirada a través de los cristales oscuros con los ojos francos, bien abiertos, consciente de lo que está diciendo.²

    Os descubrimentos, no tránsito ao mundo adulto, están cheos de desilusións e de revelar que non todo é o que parece desde a infancia ou desde a adolescencia. De feito, Lali entra nestas prácticas de Maxisterio soñando con facer unha serie de actividades creativas e inspiradoras, pero a rutina, os poderes económicos e as doctrinas relixiosas vanlle mostrar un mundo de atrancos que deixa fóra a todas aquelas persoas que non son "rendibles". Ademais, continúan a poñer no centro do discurso a posición subordinada, e violentada, das mulleres (na porta do colexio teñen as imaxes de Santa Xusta e Santa Rufina que foron afogadas nun pozo situado no centro educativo) e, isto, a Lali, unha persoa que acredita nos dereitos humanos, acaba por causarlle moita dor.

La niña que ya no soy, que se me está muriendo dentro intoxicada por el contacto con el mundo que tantas ganas tenía de conocer.³

    Con todo... como é que a protagonista debe facer as prácticas coas monxas habendo outros centros laicos para escoller? Pois porque esquece facer as peticións das escolas. O prazo pasóuselle no medio dunha vida de coidados, de compaxinar os estudos coas clases, de vivir nas afóras e de ter que dispoñer de tempos para os desprazamentos, da explotación laboral e dos traballos que só permiten sobrevivir, da exclusión social e económica (non se ten en conta a saúde mental á hora de retirar unha bolsa de estudos, por exemplo) ou, entre moitas outras cousas, do corpo. Si, o corpo é un tema central e transversal nesta obra a través do que percibe todo o que acontece tanto no seu arredor como no seu interior. Así, a primeira e suxeito desta novela con estrutura de diario (durante tres meses entre 2006 e 2007) vai compartindo connosco as ilusións, o desamor, a esperanza, as dores, os praceres, os soños,etc, e usa un costumismo que pode chegar, incluso, a facer indixesta a lectura. De feito, hai unha serie de descricións escatolóxicas e detalladísimas realmente impactantes (ese momento do baño cheo de montañas de merda recollidas coas mans aínda me remexe o estómago).

    Entón, é, por acaso, esta unha recensión negativa dun libro que non debemos ler? Nooonnn! Todo o contrario! A forma de narrar é tal xenialidade que abriga todo o anterior!

     Na novela non hai unha trama fascinante e emocionante que nos manteña en tensión, non. É unha historia dunha moza de 20 anos que traballa no Telepizza e fai as prácticas nunha escola. E xusto aí está a grandeza desta historia: sabemos de que nos fala a protagonista, coñecemos as costuras desa sociedade e queremos acompañar a Lali nese tránsito ao mundo adulto. Compartimos ese malestar que nos causa saír da casa co cabelo sucio, como nos incomodan os días antes da regra, como lastima un herpes no beizo, como ese gran sempre vai saír no momento que menos o esperamos, como nos tranquiliza abrazarnos ao can ou o estado de alarma contínuo en que vivimos as mulleres.

"La tensión del espacio público nos mantiene alerta. Siempre vamos preparadas para defendernos"⁴

    O corpo. O corpo que sente e que precisa duns coidados. O corpo impactado por todo o que lle acontece (acné, regra, sexualidade, roupa, zapatos, comida, etc). O corpo co que vivimos 24 horas e que se relaciona con outros en diferentes procesos vitais. Ese corpo que recibe valoracións incluso desde idades moi temperás: "Buenas caderas para parir me decían ya a los diez años"⁵ e que poucas veces se pon no centro. E Elisa Victoria si o fai. Incluso vai un paso máis alá e dentro de toda esta dor corporal abre un espazo esencial para a sororidade entre as mulleres da historia, para o amor ( "... pero nadie podrá quitarme el inmenso regocijo de haber sentido el amor de este perro", páx. 45), para a rebeldía (ese final é marabilloso) e para a poesía que reviran definitivamente a narración (e a vida). E a sublevación vén, por tanto, da man dos pequenos actos diarios: unha das tarefas que Lali ten que desenvolver nas prácticas é aprenderlle á rapazada un fragmento poético e escolle conscientemente "El lagarto está llorando" de Lorca (é moi divertido como "escapa" da monxa titular para explicar quen asasinou o poeta) e tamén menciona, noutro momento, o poema "Pavane pour un enfant défunt", de Leopoldo María Panero como un refuxio adolescente co que conecta.

    Ademais de todo o anterior, a tenrura que enche cada liña con imaxes sorprendentemente bonitas ("me esponja el espíritu como un kilo de garbanzos en remojo", páx. 71) e o uso da linguaxe son un agasallo para a lectura. O ceceo do pequeno Alberto, os coloquialismos propios de Sevilla (cani, chaleco- como xersei-, chorla, chícharo, entacado, ...), a xíria ou todos os elementos propios da oralidade van describindo unha personaxe atravesada polo lugar en que vive, polos vinte anos, pola clase social, polo xénero, polos privilexios e tamén polas inxustizas, polo contexto social e por todo aquilo que forma parte da esencia de Lali. 

–¿Y qué habrá en casa de Macarena?

–¿De beber?

–Sí.

–Pues tendrá birra que habrá comprado para echar la tarde que es lo que le gusta a ella.

–¿Y la madre tendrá algo en el mueble-bar?

–A lo mejor pero mira, como no sabemos nos compramos un Granpomier o un Granpecher o un Tía María por el camino y santas pascuas, ¿tú tienes dinero en la tarjeta? Porque estamos a siete y yo en la mía tengo doscientos noventa y cuatro euros que lo miré ayer y desde entonces no he gastado.

–Oni.

–Y unos frutitos secos, ¿cómo lo ves?

–Espléndido.

–¿Es o no?

–Qué entusiasmo me ha entrado, el anuncio de Tía María me encantaba pero creo que la opción que me gusta más es el Granpomier.

–De sabor dices tú.

–Sí.

–Por la cara, es el más rico el Granpomier.

–-Pero no sé si inclinarme hacia el otro con tal de decir Granpeché, tú me entiendes.

–Yo te entiendo, es mucho peché el Granpeché. No sé, igual podemos seguir diciendo Granpeché aunque compremos Granpomié.

–Lo vamos viendo.⁶

   Lo vamos viendo. Ímola virando. Coa vida non queda outra, pero sempre podemos desconectar un par de horas e botarlle unha lectura a El evangelio de Elisa Victoria e empaparnos desa maneira de narrar tan fluída, tan directa e tan realista para acompañar a Lali nas reflexións sobre a hipocresía (" A la bandera de España le estoy cogiendo más miedo que al logotipo de Nike", páx. 273), sobre o desamor, sobre a empatía coas persoas traballadoras, sobre as crianzas,..., e ata sobre o futuro porque esta novela non remata na última páxina, non. Aí queda prendida, quilla, como a vida mesma.

                                                                            Elisa Victoria, El evangelio, Blackie Books, 2021

1Contracapa e páx. 253

2páx. 117-118

3páx. 295

4páx. 48

5páx. 36

6páx. 225

Beatriz Maceda estivo lendo... Los nombres de Florence Knapp

    

    Los nombres, é a primeira novela da autora británica, Florence Knapp. A historia parte dunha premisa, a de decidir o nome do seu segundo fillo  cando vai ao rexistro e, a partir desa decisión, narra tres vidas paralelas segundo a escolla dese nome. Cada capítulo, desenvolve unha posible vida cun salto temporal de sete anos. 

    A violencia intrafamiliar , o peso das decisións cotiás, a maternidade, as ausencias e a importancia do vivido na infancia, son os temas presentes na vida desta familia. A novela abre un abano de posibilidades desde o nacemento en función desa decisión inicial, o nome. 

Eli Ríos estivo lendo... Desoriental de Négar Djavadi

    Kimiâ é unha moza dj que debe fuxir de Teherán cando se instaura o novo réxime imposto tras a caída do Sha (debido á súa orientación e expresión de xénero e pola posición política da familia). Neste caso, refúxiase en Francia e cóntanos, nun monólogo, a súa vida cotiá e aquilo que lle preocupa como os atrancos que sofre no proceso de inseminación que leva a cabo coa súa parella, a SIDA, a situación das mulleres, os procesos migratorios, etc

    No día a día hai elementos que funcionan como disparadores das lembranzas e cóntanos os recordos da súa familia. Lemos, polo tanto, varias historias da familia Sadr que se encerellan para chegar ao tempo presente. Así, a parte denominada "cara A", centrada na protagonista, está indisolublemente unida á "Cara B" da historia da súa familia e que se completan cun pequeno relato introdutorio e un "elenco" na parte final (a modo de resume de personaxes e características xerais).

    A maneira de narrar de Négar Djavadi é moi dinámica e vai enganchando un capítulo noutro para constituír un todo ao xeito dos contos tradicionais. De feito, a narración oral é un dos elementos que caracteriza a certas personaxes contadoras que nos transmiten o seu saber, supersticións, etc

    Aínda así, toda a parte que é sobre a Historia da República Iraní resultoume bastante molesta no sentido de interromper a trama. Hai páxinas en que as notas da autora ocupan máis de media páxina e parten o ritmo da narración.

    En calquera caso, este é un libro necesario para explorar os conflitos migratorios, as guerras, as identidades diversas, as dicotomías culturais das segundas xeracións de quen emigrou a Europa, etc, desde o sentir dunha moza que sitúa a súa mirada máis alá do presente sen esquecer de onde vén.

Susana S. Arins recomenda... Medea de Chantal Maillard

 

  Levada por Begonha Caamanho e o meu gosto polas mitologias e as suas apropriações feministas, cheguei a este Medea de Chantal Maillard, que recolhe a que para mim é uma das personagens mais difíceis de revisar. 

    No poemário, a faladora, a embaucadora, a poeta, pretende ceder a voz, sem julgamentos, à Medeia e esta aproveita a oportunidade para nos falar ás leituras sobre culpas, responsabilidades, moralidades, bem e mal. 

Brutal!

Vacas e corujas por Eli Ríos

    Un día calquera, nunha libraría, abrín, por acaso, as vacas não me olham mais na cara e dei con este fragmento:

– chispa, chispa!

o que complica o Natal é essa coisa de Papai Noel. acho meio assustador que um velho, para quem eu nunca fui apresentada, fique me vigiando o ano inteiro para decretar se sou ou se não sou boa menina. sendo que até pouco tempo nem menina eu era, então como é que de repente ainda preciso ser boa ou ruim? e não para por aí. no fim do ano, esse velho invade a casa da Dona Lurdes atrás de mim, mas não vem falar comigo. por que alguém atravessa o mundo para chegar nesse vilarejo fantasma, mas não se dá o trabalho de me dar um oi? a história não tem pé nem cabeça. vai ver ele gosta mais da Dona Lurdes do que de mim e ela tem vergonha de me dizer que ele vem é atrás dela. ou então ele não decidiu se sou boa ou ruim e só vai falar comigo quando bater o martelo. mesmo que o Papai Noel me atrapalhe de dormir e de entender certas coisas, a primeira garfada daquele peru faz valer o medo e a espera. se o Papai Noel viesse falar comigo, quem sabe eu até oferecia a ele um pedaço.¹

    Daquela, o primeiro pensamento que me atravesou os miolos foi: Epa aí! Poderían ser as corujas² de Arins! 

    Non desvendo nada ao afirmar que son unha filo-escrita-arins e que gosto inmenso ata do que aínda está a escribir. E así, con esta familiaridade afectiva, entraron "as vacas" no outeiro dos libros para ler. Chegoulle o tempo onte. Si, onte. E hoxe escribo estas liñas porque dora freind narra dese "jeitinho Arins" co que a través dunha tenrura inmensa e cun sorriso amplo na boca acaba por poñerte do revés como se foses un calcetín. Desta forma, na lectura- das corujas e das vacas- identificámonos coas protagonistas, damos unhas risadas e, a seguir, estamos a reflexionar sobre cuestións ben serias que van alén do que a escrita "aparentemente" sinxela e divertida deixa transparentar nun primeiro momento. Son daqueles libros cheos de reflexións que prenden como anzol na gorxa e cando nos decatamos lévanos a repensar moreas de cousas. De aí abrolla unha maneira diferente na nosa ollada e as situacións da vida, por tanto, adquiren unha nova dimensión. A abaladura está aí e vaiche chegar. Diso non hai dúbida.

 Ia para a beira de Fina Batám quando estava a mungir. Observava como apanhava as cacharretas da mungideira e as colocava nos tetos das vacas. Dói-lhes?, perguntava. E anotava que não, que até agradeciam porque não podiam como tanto leite a pesar-lhes no corpo. Observava e tomava notas³

    Nas dúas obras hai unha nena que vai descubrindo o seu arredor a través da observación. Estas prosas poéticas están narradas en primeira persoa por unha cativa, desde que é crianza, e os diferentes capítulos corresponden a momentos vitais determinados ou a persoas que entran nas súas vidas.

    Por unha parte, nas cinco corujas a aprendizaxe ten moito de silencios, mutismos selectivos ou aprender a escribir a máquina. Este é tamén un aspecto que comparte con as vacas não me olham... xa que a protagonista non ten nome porque, durante o parto, súa nai perde a voz e non pode bautizala. Neste estraño episodio, o ruxe-ruxe da aldea acaba por facer que a xente emigre por medo a supersticións ( "a bruxa da boca seca"⁴). Desta forma, a pequena queda soa coas vacas. Elas son as súas compañeiras: " a língua que eu aprendi a falar era a língua das vacas⁵" Esta situación cambia cando diversas persoas alugan a casa veciña e ela ten que aprender a vivir en sociedade:

“devia ter um manual que ensinasse a como existir direito, do mesmo jeito que se ensina a montar cadeiras dobráveis, dividido em tópicos e com ilustrações para não deixar dúvidas."⁶

    Nomear e revelar aquilo que permanece oculto nos silencios é o centro destas dúas novelas xa que define o lugar no mundo que ocupamos no mundo e a maneira de entendelo. A procura da identidade propia e social, a comunicación, a lingua ou o desenvolvemento das cuestións de xénero transforman nelas a infancia en territorio de consciencia.

    Deteñámonos un momentiño na narrativa de Freind... Como persoas lectoras facemos un acompañamento da protagonista desde o mesmo proceso de adquisición da linguaxe. Este desenvólvese cando chega Dona Lurdes á casa veciña e lle aprende a ler e a escribir. Incluso lle explica as normas gramaticais, signos de puntuación (" não encontrei nada que merecesse parênteses", Freind, 19) e ata que "o espaço em branco também é letra"⁷. A partir deste momento todo o proceso de aprendizaxe vai estar marcado pola linguaxe, pola comunicación e polo silencio ( "mil quilos de silêncio caindo em cima de mim", páx. 58). É, tamén, neste proceso que aprende cousas marabillosas: 

ele tinha me dito que a gente assistiria um filme dos Estados Unidos. mas quando começou, eu estava entendendo tudo. comentei:

–nossa, como os americanos falam bem português...

ele riu e me explicou que aquilo chamava dublagem.

que os atores falam numa língua e a gente escuta em outra. até hoje não entendi como isso é possível. se é o nosso ouvido que é bem treinado, se é coisa daquele cinema ou se tem a ver com os atores escolhidos. ele me contou que não é só filme dos Estados Unidos que tem isso, mas filme do mundo todo. como pode o mundo ser tão inteligente?

fico me perguntando se também é possível dublar o silêncio.⁸

Pero tamén diferencia aquelas outras que lle fan dano ou non lle gustan:

nos filmes, as pessoas que inventam outras na barriga são sempre mulheres. vai ver é porque ninguém ia gostar de morar dentro de um homem.

eu não ia.⁹

    Nesta novela, a protagonista sen nome acumula palabras en vez de bruídos e vai esquecendo ser bicho ("desaprendi a língua das vacas", páx. 107) para reconhecer a súa propia humanidade. Pola contra, nascinco corujas este proceso é coletivo, pero tamén no mesmo sentido de nomear a vida e camiñar cara un mundo adulto ("nas faíscas daquela noite/esvoaçaram o berço e a infância, páx. 90).

Tenrura, poesía, metalinguaxe, violencia e delicadeza, humor inesperado e unha narrativa precisa, de gume afiado e directa ao corazón fan destas dúas novelas pequenas xoias que non seremos quen de soltar ata a última páxina e, quizais(quen sabe!), recollamos aquilo que dicía a nosa protagonista sen nome: "Chegou minha vez de acender as palabras"¹⁰

                                        Freind, D., as vacas não me olham mais na cara, editora Nós, 2026

                                        Sanches Arins, S., cinco corujas, através editora, 2023

1Freind, páx. 28-29

2https://www.asega-critica.gal/2024/02/todas-nos-somos-curuxas.html

3Arins, páx. 15

4Freind, páx. 8

5ibidem, páx. 11

6ibidem, páx. 98

7ibidem, páx. 50

8ibidem, páx. 66

9ibidem, páx. 102

10ibidem, páx. 113