Eli Ríos estivo lendo... Manchea de Andrea Freire

 

Manchea é unha obra de teatro infantil que levou o 

XVI Premio Barriga Verde e trata a historia dunha princesa que non quere ser como se espera dela( " As princesas non berran, nin se enfadan. As princesas son xentís... e doces... e pacientes...", páx. 14), de príncipes vexetarianos e non violentos, de lobos non feroces, de raíñas rabudas e de reis malandros que xa non importan nos contos.

Esta peza de teatro de monicreques ten unha escrita moi dinámica, os diálogos en verso rimado e xoga coa participación do público tanto nunha posible representación como na recepción da lectura.

Se o público non se deixa amedrentar é de esperar que, tras ver as intencións d'O Rei, fagan o que lles pediu Princesa e lle digan ao monarca que esta dorme. Non queremos promover o engano entre a cativada, pero, neste caso, cremos que esta mentiriña está de sobra xustificada, ou non? (páx. 35)

Freire, A. (2025), Manchea, Baía Edicións, A Coruña.

María Reimóndez estivo lendo... Cayo hueso de O. Amantegi e The Comeback de A. Zaidi

Admito que en xeral non adoitan interesarme as obras protagonizadas por voces masculinas e non entendo a necesidade de que as autoras incrementen a eterna nómina de relatos nos que as mulleres somos obxectos. Xa reproducir todos os estereotipos posibles de historias de amores treboentos contadas cunha suposta atmosfera engaiolante na que non pode faltar a cantante, o amante torturado, un vello mariñeiro para contarnos todo e unha ambientación, que casualidade, no sur dos Estados Unidos, me provoca desinterese, incomprensión e fastío. Tal cal todo iso é Cayo Hueso.

Por iso a lectura de The Comeback me resultou aínda máis refrescante e sorprendente en comparación. Aínda que o seu protagonista é un home a falar
en primeira persoa, a exploración dos temas e personaxes sae do agardado e redefine ideas asumidas da masculinidade. Na novela, o actor John K ten un papel de éxito no cine (falamos de Bollywood, por certo) e nunha entrevista fai un comentario que destrúe a reputación do seu mellor amigo Asghar, un humilde afecionado director teatral con quen empezou o camiño na súa aldea natal. A exploración dunha amizade profunda, do significado do teatro para a saída ás represións da masculinidade, o efecto catárquico do recoñecemento do dano, son algúns dos aspectos que máis me prestaron desta obra. Todas as personaxes femininas son tamén icónicas: fortes, complexas e importantes para a ollada narradora. Porque a través dela, noutro lugar, noutras voces e noutros contextos, podemos albiscar unha masculinidade que reflexiona sobre os efectos da falla de coidado e da soidade de non forxar nunca lazos con outros homes baseados neste. Zaidi, autora dunha ampla obra teatral, ofrece un texto narrativo áxil e rico que oxalá sexa o primeiro de moitos máis.

María Reimóndez recomenda... Eu son de aquí e de alá de Tamara Andrés

    Este é un libro sobre a difícil recuperación da memoria de moitas mulleres artistas e de moitas mulleres anónimas. Perdidas nos silencios, nas cartas e nas lembranzas, as súas biografías son un interrogante, igual ca este libro. Non apto para quen agarde un enfoque convencional a esta temática, abre portas para que pensemos nas que se pecharon a outras.

Eli Ríos recomenda O transgredir das ondas de Paula Carballeira

O transgredir das ondas é unha obra de teatro inzadiña de curiosidades e quereres como para prender sen remedio desde a primeira aparición, perdón, quero dicir mención á autora á que se lle dedica o Día das Letras Galegas 2026.

Entón, "movémonos ao compás dos latexos, do sangue que circula" (p.19) para acompañar este podcast en que interveñen persoas que compartiron tempo con Begoña Caamaño e descubrir, de novo, cun sorriso nos beizos, a "Bego, para as amigas, a do sorriso eterno, a da voz na radio, a da escrita necesaria, a da roupa lila, a insubmisa, a desobediente, a transgresora"(p.74).

Nesta historia "aínda que moito do que se vai contar aconteceu no pasado, todo é presente para quen confiamos no poder das palabras"(p.19). E ese presente, quizais, está por escribir nos escenarios de moitos centros educativos e ata pode que algunha presenza misteriosa se achegue para brincar coas luces e co son!

Carballeira, P. O transgredir das ondas, Galaxia(2026)

O vínculo da raizame de Sara Guerrero por Eli Ríos

Hai uns días, nunha visita ao Castro de Elviña, Aurora, a arqueóloga, fíxonos reflexionar sobre cales serán os obxectos que contarán a nosa historia cando alguén do futuro intente reconstruír o noso presente? E son esas coas que comeza a perfomance teatral Raigame de Sara Guerrero^1.   Esas mesmas cousas que nos van construír ao longo deste ensaio escénico colectivo arredor da memoria e das nosas raíces.

( A artista senta nun lugar central dunha mesa situada en calquera espazo)

                                                Fotografía de Vanessa Rábade para FIOT

(O público achégase a unha mesa chea de obxectos de diario nunha casa)

Unhas chaves, un prato, unha caixiña, un libro, unha fotografía vella, unha botella, etc, non só van ser parte do escenario senón que nos van marcar, ao longo de toda a obra, a narrativa tanto nos tempos como na caracterización. Así, comezamos nun in media res en que xa os obxectos están dispostos na mesa e "contan" un relato de casa ou fogar. Estes van ser o centro da performance e tecerán todos os relatos familiares e as súas relacións cos espazos para construír unha identidade. De quen? Da creadora ou a nosa propia? Pois colectiva porque aínda que "o barrio conta a miña vida", é a nós a quen nos interpela directamente sen ningún tipo de artificios e, ademais, somos quen nos recoñecemos na toponimia dos lugares en que acontecen os feitos. Somos nós quen sentimos na pel esas historias que xa coñecemos de vello porque a tradición oral tamén ten un espazo central neste raizame. E somos nós porque tampouco nos importa moito a verdade xa que sabemos perfectamente como funcionan este tipo de fábulas: "Eu non podo facerme responsable da veracidade do meu relato" . Lembrar de memoria é o que ten: tanto pode ser ela a que chora entre as sombras do parque como calquera de nós mesmas.

"A relación que temos cos espazos define o noso xeito de estar no mundo"

Nós habitamos os lugares, pero estes tamén nos habitan e dannos a vida. E pregúntase cales son os sitios en que celebramos ou aquel que describe a nosa vida. Directamente. Sen intermediarias. A historia cambia de dirección.

( A artista sae da escena. Regresa e trae unha caixa de cartón. Comeza a meter os obxectos dentro)

Sen panos quentes interpélanos a boca de cano e espétanos na medula a incomodidade:

• E se te expulsan deses lugares que gardan a memoria coas promesas dun outro espazo idealizado? 
• Ou que acontece cando os sitios que nos definen non compoñen a quen migra?

Marchar. Deixar atrás. Romper vínculos. Chegar. A onde?

(A metade da mesa xa está baleira)

Entón, o monólogo de autoficción consegue que nos metamos dentro desas falas familiares como morriña ou desarraigamento. 

Na terra da emigración presentimos que en ningunha circunstancia é fácil migrar, pero, tamén, nos doe sabernos as destinatarias das palabras que describen esta nosa sociedade inventora de novas categorías excluíntes porque quen marcha tamén arriba a algún destino. E a artista vainos remexer e colocarnos diante as imaxes. Gústanos, por acaso,ese nós que se espella na outredade?

(Na mesa quedan só un par de obxectos)

A ficción parte. Trónzase. O relato non se acompaña de elementos que establezan un vínculo co fogar, coa casa. Só resta unha lingua aprendida, cun novo sotaque que revela a orixe foránea da intérprete, coa que expresar o medo de regresar a un lugar que medra alleo a quen migra, a rabia dun espazo que se arela habitar, pero que impón unha nova identidade e que rebautiza xente como "sen papeis".

" Imaxinar por un momento que somos veciñas, que medrei aquí"

(O único que sobrevive é a mesa.)

E pode que, ao final, escollamos levar connosco "a nosa casa onde queira que vaiamos". 

Ou non.

(Péchase a caixa)

Guerrero, S., Raigame, FIOT, 2021

1Sara Guerrero acadou, en 2021, o Premio á Mellor Interpretación no Festival Internacional Outono de Teatro de Carballo coa obra dramática Raigame.

2. Preme aquí para ver a representación desta performance no Forum da Coruña.

ler con todos os sentidos. Flores de ferro de María Rei Vilas.

Propoñémosche unha pequena escolma dos formatos diversos cos que podes ler con todos os sentidos.

Hoxe recomendamos:

ReferentAs, gobernantAs e outras xefAs

    A importancia dunha xinealoxía de noso, duns referentes propios.

Quen son as túas referentas?

                                        Algunhas das nosas podes encontralas a continuación...

Sempre nos queda o mar

Lara Rozados

Por Lara Rozados

Faise estraño comezar unha serie de críticas literarias feministas cun texto inédito, malia ser premiado co Manuel María de Literatura Dramática Infantil no 2011 e levado ás táboas en xaneiro deste mesmo ano. Pero tamén é interesante ter en conta estas circunstancias e preguntarse de qué son sintomáticas. Cando menos, de certa amnesia, de que as institucións que convocan este premio “esquecen” varias cousas: a) un texto dramático, aínda que sexa concibido para ser escenificado, ten valor literario por si mesmo; b) que un produto, ben literario, ben teatral, teña un destinatario infantil, non lle resta calidade (presuporlle menor intelixencia ao público/lectorado que precisamente é máis esixente é un grave erro); e c) as institucións que convocan o premio teñen a obriga de póreno ao servizo da cidadanía: das compañías, profesionais ou non, que desexen escenificar o texto, dos centros de ensino, das persoas. 

Despois de analizar, moi polo aire, o contexto de produción e difusión (ou non difusión, máis ben) deste texto, entremos en fariña: O refugallo foi levado á escena co empeño da propia autora (Paula Carballeira) e a súa compañía Berrobambán, en coprodución con Bichakadela, hai un par de meses. Pode que a crítica estea xa mediatizada pola posta en escena, pero tentaremos cinguirnos á materia textual... E o que atopamos é o relato do xogo máis básico, o de argallar cousas coa imaxinación, unha “peza de teatro adicada ao que ninguén quere”. Segundo os paratextos iniciais, o espazo escénico é “calquera lugar onde a xente bota o refugallo”, e as personaxes practicamente non teñen nada máis que a si mesmas: Isolda é unha “nena cun libro de viaxes”, Hipatia, unha “nena cun telescopio”, Borboronte, “neno con tartaruga”, e Lustucrú, “neno cunha pata de pau”. Son nenos e nenas que non aparecen idealizadas, heroicas e felices, senón que están eivados e non poden ir moi de présa, coma Lustucrú, ou perderon a familia, como Hipatia, ou a casa, coma Borboronte, ou só teñen un libro, coma Isolda. Pero, como din na canción final, “por non ter, non temos nada que perder”. 

Hai unha evidente pegada da Momo de Michael Ende (e podemos atopar en Úrsula, a tartaruga amiga de Borboronte, un trasunto daquela Casiopea que sabía o que ía pasar media hora antes de que acontecese), e referencias a dúas mulleres míticas: unha é a lendaria Isolda de Bretaña, que, xunta Tristán, formaba parte da clásica parella de amantes cun destino tráxico (morreren pola imposibilidade do seu amor). Mais esta Isolda cun libro de viaxes, que quere ler, coñecer e ela tamén navegar, achégase máis á subversiva “Penélope” de Xohana Torres que non se resigna a agardar; outra, a matemática e astrónoma Hipatia de Alexandría, considerada meiga no seu tempo (IV d.C.), é representada en escena pola propia Paula Carballeira, na montaxe que desta obra fixeron Berrobambán e Bichakadela, como unha nena curiosa e afouta. Xa o I Premio Manuel María fora gañado por Carballeira con Boas Noites, que tiña a Xiana, unha nena inqueda e curiosa que non quería durmir, como protagonista. Tamén se contrapoñen os tradicionais valores asociados ao masculino e ao feminino: cando Lustucrú fala de guerreiros no ceo, Hipatia interroga: “E non hai guerreirAs?”, obrigándoo a cuestionarse o que sempre lle ensinaron. “A min díxome guerreirOs”, ao que Isolda retruca “Mellor. Eu non quero ser guerreira”. En só tres frases, Paula Carballeira consegue facer visíbeis as mulleres, espir a educación patriarcal e poñer en cuestión os valores competitivos asociados ao masculino. Ter a oportunidade de ver o texto representado supuxo poder constatar o efecto que estas tres frases teñen no público. 

Carballeira volve recorrer á linguaxe máis sinxela e máis directa para expresar as grandes verdades, e atopamos n'O refugallo teatro infantil que non se afasta do brechtiano: a importancia da música, a estrutura en cadros e o texto, sintético e contundente, tecen esta historia que ten que ver co que ninguén quere, co que se desbota. Pero ao mellor, dese lixo que ninguén quere sae un barco pirata quen de chegar ás Galápagos. Nós tamén navegar, ou que?