Buscar neste blog

Amosando publicacións coa etiqueta ed. Galaxia. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta ed. Galaxia. Amosar todas as publicacións

xoves, 11 de abril de 2024

As alumnas de Paula Carballeira por Mónica Cores

Crieime escoitando as historias sobre a escola de meus pais durante o franquismo. Unha escola chea de medo, de golpes con varas por falar galego, de leite en po e de servidume absoluta. Miña nai sempre conta o caso dunha compañeira de clase que era obrigada a traer cada día unha vara de vimbio coa que sabía que a mestra, Dona algo, lle ía pegar por non saber ler ben.


En “As alumnas”, ese mundo narrado na casa, cobrou máis vida e devorei esas case cen páxinas coma quen busca nun álbum de fotos familiar en branco e negro o seu pasado.

Elvira e Rosa, amigas dende a infancia, foron alumnas da pedagoga Maria Barbeito e foi tal a súa influencia que ambas decidiron ser mestras buscando seguir o seu exemplo. Ás veces, as que nos dedicamos ao ensino soñamos, non digo que non haxa algo pretencioso en iso, en poder ofrecer ilusión e formación a partes iguais. Mais, que ocorre con Elvira e Rosa? Que ven a guerra e logo a ditadura e, o ensino xa non é libre se non unha especie de cárcere onde se busca que ninguén saia do camiño marcado polos que mandan.

Rosa, ou Paula Carballeira, fala da liberdade como aquilo que “entendemos mellor o que é cando nos falta”. E a estas dúas mestras fáltalles. As dúas son a cara dunha moeda. Elvira, cedendo ás presións impostas, deixando o ensino e aguantando un matrimonio polo que dirán. Rosa, rebelde, castigada continuamente pola súa maneira de ensinar, ao borde da fame e da soidade. Nesa moeda as dúas nunca se miran pero comparten espazo.

Rosa e Elvira reencóntranse tras anos sen verse no enterro de Maria Barbeito e nese encontro van facendo memoria e abrindo debate. O libro é unha homenaxe absoluta a esta pedagoga culta e liberal que introduciu na ensinanza galega métodos como os de Montessori ou Decroly buscando unha transmisión de coñeementos viva. Co auxe do franquismo, Barbeito foi destituída do seu cargo e posteriormente forzada á xubilación con acusacións como formar unha biblioteca escolar con autores pouco recomendables, ser partidaria da coeducación ou descoidar a educación moral das nenas.

Outros temas de interese na obra son o tratamento ás mulleres e ao galego. Na ditadura, existían manuais de como ser boas esposas, xa non mulleres, esposas. Esposas que soubesen bordar, cociñar e criar aos fillos e fillas mentres poñían boa cara. Onde ían a a parar os soños e as ansias desas futuras esposas? Con respecto ao galego, máis do mesmo, oprimilo e rexeitalo buscando non só acabar coas ansias de soñar se non coa arma para expresar eses soños. Acabar co propio.

Paula Carballeira é para min das mellores narradoras orais do mundo e, esta peza de teatro destila iso. Contar algo importante e facelo dunha maneira única, que chega ao corazón. De aí, os premios que esta gran historia vai acumulando, Premio Nacional de Literatura Dramática, Premio Follas Novas á mellor obra de teatro 2023 e Premio Luisa Villalta a proxectos pola Igualdade.

“Rosa: Todo o que non é normal trae mala sorte. Que é normal?

Elvira: O que segue a norma.

Rosa: E quen marca as normas?

Elvira: Nós non.

Rosa: Non. Nós non”


Carballeira, P., As alumnas, Galaxia, 2022

luns, 9 de xaneiro de 2023

Um senhor que passava por ali, por Susana S. Arins



Celia, a filha de Ramón, o falangista bom, botou-me em cara que falasse de seu pai como isso, como um alcalde falangista. Ele era bom, ajudou muita gente. A outra não, repliquei eu ousadamente; esse é o caso, a uns ajudou, a outros danou, porque estava em posição de poder, de um poder ditatorial baseado na arbitrariedade. 

Quando tivemos um segundo encontro, messes mais tarde, Celia, a filha do falangista bom, entre anedotas sobre o pai que eu meti na segunda edição do meu seique, contou-me algo que fez que a admire como nunca: sabes, ando a falar com as minhas amigas, peço-lhes que me contem a sua infância. E olha, agora percebo o que me dizias do meu pai e o poder. Eu não passei fame, pude estudar, mesmo tive aulas de piano. E elas, quase todas, tiveram neinices pobres e frias. As minhas amigas. 

Celia estava a revisar o seu privilégio de filha de alcalde franquista. Sem culpas. Sem golpes no peito. Com escuita e aceptação.

O que não fez (em realidade todo o contrário) Inma López Silva no seu Quen non ten un avó fascista?

A autora romanceia a história do seu avô Avelino López López, alcalde que foi de Santiso (A Corunha) entre os anos 1952 e 1979. Para isso combina capítulos em que explica o processo de pesquisa e interpreta a documentação (não) localizada com outros em que reflexiona sobre as implicações das descobertas e outros em que fantasia trechos da vida do protagonista. O objetivo da obra parece ser dignificar a figura do avô mas o que encontramos é uma tentativa de branqueamento tão desnecessária como desrespeitosa com a memória histórica: “...eu por fin escribía na terraza o libro sobre el. O libro sobre o meu avó fascista. // Borrei. // O libro sobre o meu avó” (pág. 36).

A autora utiliza o tópico da humildade para reduzir, em paralelo, as figuras de avô-alcalde e a da neta-escritora, e fazê-las parecer vítimas quando em realidade exercem ambas desde o privilégio. O avô-alcalde foi-no 27 anos. E a neta-escritora, já o diz a lapela do livro, levou os principais prémios da literatura galega. Nem ele nem ela são marginais. Mas ambos são narrados desde a precariedade. Ele é um pobre de pedir que estudou dez anos em Santiago. Ela uma escritorzinha que dá perdas à sua editora porque insiste em escrever sobre teminhas que ninguém lê, como a memória histórica. A autora gasta quase meio livro para justificar a pobreza do avô1 e na leitura pensamos, não, não vai utilizar isso para justificar que aceite uma alcaldia 27 anos… Pois! 

A insistência na pobreza traz outra argumentação em paralelo. A insignificância do lugar. O rural pobre é só bosta e lama, um “recanto miserento dun país em por sí atrasado” (pág. 33). Todo o livro é uma diatribe contra a aldeia e a vida do rural, na que só há analfabetismo, servilismo e miserenta subsistência. O avó estuda para mestre porque “obviamente, non hai labregos médicos nin avogados”2 (pág. 43), insistindo na precariedade económica e ignorando (propositadamente?) a diversidade de famílias e riquezas no rural. A autora cita Ana Cabana3 mas parece não ter atendido aos seus escritos. “Las comunidades rurales gallegas se caracterizaron históricamente por su diversidad, por el interclasismo y por las relaciones de reciprocidad asimétricas que de estas desigualdades se derivaban”, afirma Cabana4. Aponta-se López Silva ao tópico franquista que a própria Cabana questiona na sua obra: “Se instrumentalizó una imagen tópica (.../…) de un campesinado ajeno a la conflictividad consustancial a outras formaciones sociales agrarias. Se destacaba, com un fin apologético-instructivo, su carácter servil, su falta de conciencia de clase y su arraigado individualismo”5. E nesse rural infame será onde governe o avô: “un señor franquista ao cargo dun mínimo concello despoboado dun confín do Imperio Español, ou parecendo como parecía un alcalde facha disposto a exercer -polo motivo que fose- o poder do Caudillo sobre os súbditos daquel pequeno anaco de campo e sucidade acorado em 1850” (pág. 76, itálicos meus). Sempre que aparecen vizinhas ou vizinhos do avô, a olhada transita entre o paternalismo, a condescendência e a desvalorização: “O Despacho. // Aí recibe fóra do concello este alcalde que, moito tempo despois, será o meu avó durante só oito anos. // Veñen uns homiños de pantalóns enganchados con tirantes e costra baixo as unllas, que tiran a boina e apertan entre as mans, nerviosos, incómodos nese lugar non apto para iletrados porque ole a libros, tinta e papel. Nada que ver coas cortes, o estrume, o po, os porcos e as galiñas fozando á porta. Esoutras casas quedan a tiro de pedra das xanelas enormes do despacho per están, en realidade, a un par de séculos de distancia” (pág. 152). 

A autora encontra mui pouca documentação para a sua história. E escolhe encher o vazio com literatura. Para isso imagina certos momentos na vida do avô e romanceia-os ao tempo que o romantiza. Porque só imagina momentos que o dignificam. Quando exerce de mestre na escola de Lanzá (com caracterização desvalorizadora da mãe que o visita), quando esteve agachado nos primeiros dias do golpe, quando aceitou sem querer aceitar o cargo de alcalde, quando avisou à vizinha, falangista bom, de que andavam à procura do seu homem agachado na palheira… Não elege imaginar os casos contrários: e seria mestre de vara na mão? E andou agachado por detetar opositores? E aceitou feliz o cargo de alcalde? E denunciou vizinhos agachados nas casas, no monte? 

A única vez que nos mostra ao alcalde exercendo de alcalde é para luitar contra os verdadeiros maus da história: o camisa-velha passeador e o cura. Nisto recorre, outra vez Ana Cabana, ao mito, já elaborado no franquismo, do falangista bom: “En el lugar común de la memoria que conforman los falangistas que no tuvieron protagonismo em la represión, además de reconocimento de las comunidades hacia aquellos que no usaron la violencia, se percibe la huella dejada por los discursos legitimizadores de los golpistas, y por lo tanto, los restos de la represión psicológica. La memoria colectiva acabó relacionando muchos casos de represión y violencia con «desalmados» que «decían que eran falangistas» o que «traían las camisas azules», pero que «non se cree que fueran falangistas de verdad.»6.

Se uma cousa chama a atenção na obra é a ocultação do poder e o privilégio dos que Avelino López gozou por ser alcalde na ditadura franquista. A autora explica, já dissemos, como procura documentação sobre o seu avô. Para isso acode a vários arquivos e pessoas especialistas. Mostra interesse especial em localizar documentos anteriores ao nomeamento como alcalde, mas mostra, ao tempo, zero interesse em estudar, analisar, comentar, o papel dos alcaldes na hierarquia de poder da ditadura. Que podia fazer Avelino López e que não? De que era responsável? Que tipo de decisões tomava? Sobre isso, o importante, nada. E importante porque, se queremos decidir entre ter um avô e ter um avô fascista, mesmo pode ser que as suas atuações políticas nos dêm pistas sobre o assunto. E não há ignorância no facto de não rastrejar esse passado político. Outra vez a obra que cita de Ana Cabana oferece centos de possibilidades para averiguar que podia ou não ter feito o avô como vizinho e alcalde. Sofreu a taberna famílias requisas? Foi a família perseguida por dedicar-se ao estraperlo? Os xefes do Movimiento deviam enviar informes ao Governador Civil. A autora não indica ter perguntado por eles (não afirmamos que os haja, mas que ela não escreve que os procure); mesmo aparecem citados alcaldes amoestados polo governador civil por não terem cumprido obrigas contra a vizinhança7. Foi amoestado alguma vez o avô Avelino?

Em um mínimo concello despoboado dun confín do Imperio Español dá-se un acontecimento importante que é bom reflexo das políticas franquistas: a construção de um encoro, o de Portodemouros, que anega terras de Sarria, Vila de Cruzes e Santiso. Em um artigo disponível na rede8, Ana Cabana (e Daniel Lanero) dá conta das resistências que originou a construção deste encoro, sendo alcalde Avelino López López: concentrações nos lugares das obras, presença excessiva da guarda civil, negociações com o governador civil e boicots na própria central. A autora escolhe imaginar, de entre todas as possibilidades, ao avô presente nas juntanças com os engenheiros a fazer perguntas de engenharia, porque teria estudado isso e não o que estudou. E claro, falangista bom, fazendo-se o parvo perante os pasquins que as pequenas resistências ceivam polos lugares. Nem sequer aproveita para contar essas resistências, pois romperia a imagem de lama e bosta que quer oferecer do rural. 

Só que o poder do avô-alcalde pinga por entre as páginas da neta-escritora. Quando narra o seu defrontamento com os maus de verdade, o passeador e o cura, sabemos que tem contatos como para expulsar o segundo da sua paróquia e ameaçar a ambos de os deixar sem os bonos de Cáritas, “que a caridade a distribúe o alcalde” (pág. 167). Sim tem poder para fazer dano e sim o exerce. 

A narradora descobre que o neto de um dos promotores da presa de Portodemouros foi ou é broker e imagina que teria sido dela se o avô se tiver feito amigo do engenheiro e ela amiga do neto e rica e escritora de best-sellers e não de livrinhos que ninguém lê. E nisto damos com o outro elemento que consideramos absolutamente falho no livro: a voz enunciadora. 

O livro está narrado em primeira pessoa por uma narradora que quer identificar-se com a a autora, Inma López Silva. Como indicamos no início, em parte dos capítulos encontramos essa voz a reflexionar sobre a vida do avô, sobre as suas circunstâncias e as suas possibilidades de atuação. A voz pretende ser irónica, retranqueira, mas, ao combinar-se com essa falsa humildade, essa auto-vitimização de que falamos no início, devêm em cinismo puro e duro: “Estaría ben atopar a Avelino López y López naquela listaxe de antifascistas convencidos e así aforrar este libro. Polo menos, así tería un bo personaxe e, con el, a oportunidade de escribir esse thriller que lle viría tan ben á miña maltreita carreira literaria, mesmo á miña vida sentimental, pero sobre todo á miña economía de subsistencia artística” (pág. 69, itálicos meus). 

Essa capa de cinismo cobre qualquer presença na obra de personagens históricas ligadas à resistência antifranquista: galeguistas, guerrilheiras, sindicalistas, exiliadas. Sempre são referidas com uma chata, um sim, mas..., que pretende reduzir a sua resistência para dignificar a acomodação do avô. O cinismo é tal que chega a colocar num monólogo interior do alcalde franquista a frase  Mexan por vós e dicides que chove (pág. 212). 

Todas as reflexões, todas as elucubrações estão tão filtradas polo eu narrador que fazem da obra uma egocêntrica laudatio. Que o avô fosse ou não fascista só importa na medida em que afete (ou não) à vida da neta-escritora. Tanto tem o povo de Santiso, a vizinhança, as possíveis vítimas da repressão, ajudadas ou não polo falangista bom. E tanto ten a neta em quanto cidadã. Não há reflexão sobre heranças, culpas, medos, silêncios ou privilégios. A olhada é sempre superficial, sem querer manchar as mãos ao escavar na memória, não vaia luxar-se de bosta e lama. O que importa é se afeta à Inma López Silva escritora e às possibilidades do seu romance, esse thriller que quiser escrever mas não.

O nível de banalização que se dá nos capítulos em que a autora romanceia a sua própria vida é tal que linda no desprezo a todo o trabalho desenvolvido polos coletivos de memória histórica, mas chega ao insultante no capítulo em que se imagina vítima da repressão de uma hipotética nova guerra civil: “Se hoxe houbese unha situación como a de xullo do 36, eu probablemente sería executada despois de ser violada, claro. Virían por nós, a por Fran e a por min, sacaríannos da casa e meteríannos dous tiros na cabeza aí ao lado, na praia. Alguén sentado onda a Underwood e a orquídea podería observar toda a escena. Alí nos deixarían. Tamén pode que uns gardas, uns milicianos ou, simplemente, uns veciños nos sacasen da casa cunha orde asinada por un xuíz facendo xustiza do revés e nos encarcerasen uns días, se cadra uns meses, para vir un día a sacarnos da cela, axustizarnos, fusilarnos e botarnos nunha cuneta calquera. Pode que, ademais, nalgún deses momentos, estivese presente un cura para non deixarnos morrer sem os nosos sacramentos” (pág. 191). Leio isto e lembro Sara Ahmed e o seu La política de las emociones9. As suas reflexões sobre a dor. Como a dor é solitária mas nunca privada. Só quem sofre sabe que é o seu sofrer mas requer alguma testemunha que o acompanhe nessa dor. Apropriar-se da dor das vítimas para ser recriar em um suposto papel de vítima superior é de um cinismo insuportável. Também lembrei Juan Mayorga e a sua insistência em nunca pretendermos ocupar o lugar das vítimas: “La lista de Schindler tiene un grave problema: su factura hace pensar al espectador que estuvo allí. Y el arte y el teatro debe dejar claro lo contrario: que tú no estuviste allí y que no te puedes deslizar hasta la posición de la víctima. Esas formas de representación son un sucedáneo moral y políticamente peligroso. Nuestra experiencia de aquello siempre será incompleta”10. E acordou-me Celia, a filha do tio Ramón, o falangista bom, que soube aceitar com escuita e respeito, a dura herança familiar.

Em fim, Inma López Silva, pregunta ao mundo de maneira mui provocadora quem não tem um avô fascista para acabar por respostar ao mundo que qualquer menos ela, que o seu avô era um senhor que passava por ali e que, como sabia ler, torto em um anaco de campo e sucidade habitado por cegos, acabou por ser alcalde franquista 27 anos. Que não foi um arribista nem um colaboracionista. Um oportunista inocente (pág 85). Mais nada.

Para isso não eram precisas nem tanta provocação titular nem tantas alforjas. 



Inma López Silva: Quen non ten un avó fascista?

Editorial Galaxia, 2022






1Uma cousa é ser de família labrega humilde e outra é ser pobre. Nenhuma família realmente pobre podia permitir-se enviar um filho estudar a Santiago. 

2Que lho pergunte a Marcial Valhadares, labrego advogado, advogado labrego.

3Faz uma utilização maniqueia do título de uma obra maravilhosa da pesquisadora, La derrota de lo épico. A historiadora escolhe este título para o seu estudo sobre as resistências civis ao franquismo no rural galego e a escritora apropria-se do mesmo para lho aplicar ao avô, que não era cidadão anónimo, mas parte da hierarquia de poder franquista. A vitimização desnecessária de que falávamos.

4Ana Cabana: La derrota de lo épico, Universitat de Valência Publicacions, pág. 47.

5Ana Cabana: La derrota de lo épico, Universitat de Valência Publicacions, pág. 50.

6Ana Cabana: La derrota de lo épico, Universitat de Valência Publicacions, pág. 266.

7Ana Cabana: La derrota de lo épico, Universitat de Valência Publicacions, pág. 87.

8Ana Cabana e Daniel Landero: Movilización social en la Galicia Rural del Tardofranquismo (1960-1977). Historia Agraria, 48. Agosto 2009, pp. 111-132, ISSN: 1139-1472 © 2009 SEH. Última consulta 5 de janeiro de 2023: https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3026791.pdf

martes, 14 de xullo de 2015

Lambetadas na cara

Nela. Imaxe: Susana Sánchez Aríns

Por Susana Sánchez Aríns

Em 1985 eu tinha onze anos. Lembro-me sentada nas escadas da casa, incomodada com o mundo, ou simplesmente com a minha irmã, e escoltada pola Rina e as suas lambetadas. Ela consolava a minha raiva e entendia perfeitamente (e dava-me a razão, é claro) o sozinha que podia sentirme. Bem, pode que não fosse a Rina e fosse a Cati, ou a Blanca. Não poderia dizer qual das três cadelas que acompanharam a minha neinice, mas em todo o caso eram lambetadas de cadela e olhos solidários que me acarinhavam nessa memória vaga que guardo de mim mesma.
Também era imprecisa a memória que tinha do Leonardo. Só sei que gostara dele mais que de Anagnórise, que aquele despertava um sorriso na lembraça entanto este suscitava uma suspeita. Por isso foi o escolhido para eu recensionar no ano de Mª Victoria Moreno. Porque eu era menina em 1985 e uma das leitoras primeiras de Leonardo e os fontaneiros.  
A primeira surpresa, a estrutura esquecida. Leonardo e os fontaneiros propõe-nos uma leitura activa, na que podemos decidir o caminho a seguir. Eu, como já ando adultecida perdida, figem a leitura tradicional, lineal. Mas podia combinar de uma outra forma as três linhas argumentais: a amizade entre Leonardo e Antón, as andanças de Antón na escola, e as relações de Antón na casa. Foi aí que aprendim que as leitoras não temos por quê obedecer aquilo que as escritoras mandam? Que podiamos ser criativas no ato de ler?
A segunda surpresa, a poesia. Nem lembrava quem era Leonardo. O protagonista. O cadelo. Se uma cousa mantém vivo e vigente Leonardo e os Fontaneiros é o fundo lirismo que acolhe a narração da amizade entre neno e cadelo: - A que sabe a man dun can? Que se sente ao trabar nela? [.../...] - Sabe a millo torrado. Os pés tamén lles cheiran a millo torrado a tódolos cans. E é peludiña, esbara entre os dentes. São sem dúvida os melhores trechos do livro, e eu pergunto-me se seria neles onde eu aprendim a entender[-me] a Rina, a Cati, a Blanca. Onde reparei que não era bom ser especista.
A outra surpresa, a escola. As aventuras dos fontaneiros (novamente deslembrava o sentido do título da narrativa) são assim tão inocentes e divertidas como podem ser as de qualquer criança de hoje. Lembro-me com os meus irmãos libertando ratinhos (meus pobres!) que mamá nos pedia matar. Igual que os fontaneiros com as ratazanas. Solidariedade animalista total. Seria aí que a aprendemos?
E a ausência de happy end. Surpresão numa narrativa para crianças. A morte tem presença na vida das protagonistas e assalta, como bandoleira, a estabilidade de Antón, a tranquilidade das pubescentes tardes, mostrando que crescer é assumir a sua companha constante. Seria aí que aprendim que a melhor amiga da vida não é outra que a morte?
Onde penso que renxe a narrativa e avelhenta sem embelecer é na construção das personagens. Todas demasiado tópicas e padronadas: a menina resabida e também malencarada; a mestra Rottenmeier e a mestra boa, simpática e galeguista. O papai que prefire o meninho e a mamai choromica que prefire a meninha. Mesmo o meninho que é como todos os meninhOs: Eu téñolles moito aquel ós meus pais, non cho vou negar, pero de maior non me gustaría ser coma el, tan ardido, nin coma ela, tan caguiñas. Mira ti que parvada. En que vou ser eu coma ela se son home? Pero ó que iamos, tamén quero moito á pequena, por máis que eu preferiría un irmán para que na casa houbese outra ledicia, que xa meu pai anda sempre coa mosca na orella: - Lucía, que o Tono non che é unha meniña. Lucía, mira de non botar a perde-lo único fillo que teño... Estorvou-me durante toda a leitura este diferencialismo sexual tão marcado. 
Mas, a surpresa total é a final, essas linhas onde confluem todos os caminhos de leitura, da casa, da escola, da amizade. Essas às que chegamos leiamos dónde leiamos. Porque a sensibilidade e a empatia são as aprendizagens de Antón nesse último ano na escola e nessa aprendizagem fica atrás o diferencialismo: o meninho que não queria chorar, chora a gosto: Eu véxome agora coma un vello, xa non teño vergonza de chorar diante da xente e confésoche unha cousa: se a vida é isto, eu non querería chegar a home. E através de Leonardo chega a perceber que o mundo não é o que parece e que as pessoas somos um mundo enorme e desparecido: Pasou por diante nosa un can vello e fraco, cunha amosega fea e grande nunha pata, cos ollos moi tristes, co rabo murcho e sen gracia. Afastábase da xente se podía e, cando alguén se achegaba, gardaba o rabo entre as pernas e miraba con desconfianza. Eu reparei nel longamente e non ousei dicir unha palabra porque estabamos moitos e seica non todos ían comprende-lo meu pensamento. Pero pensei en ti e mais na Galiña. Ti sempre fuches ledo e confiado e ela, polo menos desde que a coñecín sempre foi hirta e zunada. Agora, cando xa os dous estades fóra destes pleitos, eu teño unha pregunta sen resposta: Chegarías ti, Leonardo, en caso de seguir con vida e na rúa, a ser coma ese can que remata de pasar por diante nosa? Chegarías, poño por caso, a trabar na canela dun neno? Se así fose eu comezaría a entender à Galiña.
Em 1985 eu tinha onze anos. Lembro-me sentada nas escadas da casa, incomodada com o mundo, ou simplesmente com a minha irmã, e escoltada pola Rina e as suas lambetadas. Ela consolava a minha raiva e entendia perfeitamente (e dava-me a razão, é claro) o sozinha que podia sentirme.
En 1985 eu tinha onze anos, e a Rina era Leonardo.  

María Victoria Moreno: Leonardo e os fontaneiros, Vigo, Galaxia, 1986.

luns, 2 de decembro de 2013

De trenza en trenza

Foto: Iván Reimóndez

Por María Reimóndez

Nun presente onde ás nenas se lles inculca ser princesas vestidas de rosa, dá gusto recuperar unha voz pioneira no deseño doutros mundos, abertos e complexos para as identidades femininas na infancia. Falo neste caso da obra Bisa Bea, Bisa Bel, de recoñecida autora brasileira Ana Maria Machado. A edición publicada por Galaxia en galego en tradución de Ramón Nicolás xa indica na contraportada que esta obra vendeu máis de dous millóns e medio de exemplares no Brasil e que malia escribirse nos anos 80, segue a ser un dos libros que as crianzas devoran sen fin. Haberá que tomar tales cifras como síntoma da perenne necesidade de reformular o abano de identidades para as nenas e tamén da esperanza de que libros coma este abran regueiros polos que seguir facendo torrente.

Bisa Bea, Bisa Bel reúne unha serie de características que o fan un libro especial. Por unha banda, o seu xirar desenfadado e aberto sobre a construción da identidade de xénero dunha nena, Isabel, que é consciente de que non encaixa no que a rodea. Isabel sabe que á súa idade hai unha serie de cousas que se agarda que ela faga, sabe que se espera que sexa de certa maneira. É aí cando un día de casualidade aparece na súa vida a foto antiga dunha meniña, que en realidade é a súa bisavoa Beatriz. Isabel comeza a establecer con ela un diálogo enfocado dende o cariño e a rebeldía, no que a bisavoa lle explica a vida na súa época e tamén intenta que Isabel encaixe nos estándares establecidos, algo ao que esta se segue resistindo. A voz da bisavoa é unha arteira estratexia para explicitar aquilo que, malia o paso do tempo, seguen sendo as expectativas cara ás nenas na conformación co seu papel social pasivo. Mais Isabel arreponse a estas mensaxes agora explícitas, sobre todo cando nota no seu interior unha outra voz que a impulsa a non conformarse, a non facer, como lle di a Bisa Bea, a non levar pantalóns, a non gabear polas árbores, a facer como se fose feble e desvalida para atraer a atención do mozo que a ela lle gusta. Esa voz vén do futuro, e as dúas conforman un paradigma de confrontación das ideas da feminidade entre as cales Isabel sabe que ten que tomar decisións e desenvolver a súa identidade.

Esta novela, ademais de estar escrita dunha forma fondamente amena e intelixente, explicita os conflitos da preadolescencia dunha maneira próxima pero clara. En momentos nos que o discurso da «libre elección» se converte nunha nova cara do patriarcado, Bisa Bea, Bisa Bel, pon de manifesto como as escollas que se poñen ao noso alcance están moitas veces fanadas e como só mediante o valor da subversión unha é quen de buscar a voz propia. A presenza das voces familiares ao longo do relato tamén axuda a que este conflito se artelle nas fronteiras das relacións afectivas próximas. As cousas que a bisavoa recomenda ou mesmo fai «para o ben de Isabel» acaban sendo expresións do sexismo máis absoluto, mais a nena é quen de dialogar sobre elas e mesmo de convencer á súa bisavoa do errado dos seus comportamentos, porque ambas comparten un afecto que permite a disidencia de opinións. As dúas están, na narración de Machado, ao mesmo nivel (cómpre lembrar que a bisavoa é unha «nena» que dialoga con outra nena).

Resulta moi interesante tamén a reflexión sobre os diferentes estadíos da vida, sobre o feito de que todas as persoas maiores tiveron nalgún momento unha infancia, e sobre o feito de que as mulleres que nos precederon fican en nós como elementos de reflexión, igual que nós ficaremos nas que virán despois. Esta referencia á liñaxe das mulleres resulta un elemento poderoso, tece unha trenza, como di a propia Isabel, na que as experiencias dunhas son reflexionadas, aproveitadas e analizadas de forma crítica polas demais. Un traballo de recuperación dos vínculos entre as mulleres e as nenas tan necesario como interminable, ao final do cal fica nidia a reflexión da protagonista: «nós as tres xuntas somos invencibles». E con elas arrástrannos ás demais «de trenza en trenza».

Machado, Ana Maria. Bisa Bea, Bisa Bel. Galaxia 2013. Tradución de Ramón Nicolás.