O coñecemento comeza no asombro, por Eli Ríos

A verdade é que este libro estaba na morea das lecturas pendentes e sempre había algún que lle pasaba por diante. A idea de ler unha historia sobre adolescentes que participan nun campamento para "desengancharse" das novas tecnoloxías non soaba así moi apetecible. Na miña cabeza xa imaxinaba todo un discurso para demonizar os móbiles e contarnos que terribles son as redes sociais. 

- Pareces una de esas personas que creen tener todas las respuestas- murmuró, mirando a Beatriz con aire pensativo-. Y eso es peligroso, créeme. Todos ignoramos más cosas de las que sabemos. Reconocer la ignorancia es el primer paso para combatirla.

- Oiga, yo sé lo que sé- se defendió Beatriz.

- O quizá crees saber algo que en realidad no sabes...

E, así, cunha losqueada filosófica fina esquecín todos os "para's" que lle apoñía ao libro polas capas para compartir este campamento con Lía e coñecer as persoas que a acompañan nesta aventura a través dos seus ollos e do seu asombro. Para sentir esa rabia de " una tormenta encerrada en el cuerpo de una persona" e gozar da súa transformación a enerxía creadora.

Nesta obra non hai "para's" didácticos ou sentenzas irrefutables, non. Hai preguntas, preguntas e máis preguntas que non teñen respostas unificadoras. Cada quen escolle a súa. Este é un campamento filosófico en que as cuestións da filosofía desde a Antiga Grecia ata a actualidade procuran unha aplicación actualizada, en que cada quen dá, de forma persoal, o primeiro paso para combater a ignorancia non só no nivel do coñecemento senón tamén no persoal e vivencial.

Pero non era unha obra para falarnos de persoas adolescentes enganchadas ás novas tecnoloxías? Era. Si, pero a estas alturas da trama tanto as protagonistas como as lectoras esquecemos a wifi e as conexións porque temos outras preocupacións que nos afectan moi seriamente. Alguén está asasinando paxaros e déixaos no campamento, quen é? Por que desapareceu a encargada? Por que aparecen, día si e día tamén, persoas que representan papeis de filósofos e filósofas? Que está acontecendo neste cantil de Menorca no que só viven burros e paxaros? A narración xa nos "enganchou" de tal forma que nin lembramos as notificacións do instagram ou do whatsapp.

Gustaríame facer un spoiler e contarvos algunha cousiña dese final sorprendente e cheo de miga, pero vou termar das ganas. Aínda así, e antes de rematar, si vou facer un apuntamento sobre dúas personaxes secundarias porque me parece marabilloso o tratamento por parte da autora: os cociñeiros nepalís.

Nun primeiro momento nin sequera teñen nome. Simplemente están alí como curiosidade exótica, ou iso pensa a rapazada, e falan inglés. Esta lingua colonial é moi curioso observar como non serve de ferramenta de comunicación xa que son as dúas únicas persoas que se manteñen en todas as accións e coas que a rapazada apenas se comunica. Ademais, son quen teñen os privilexios! O único teléfono fixo que hai en todo o campamento está no seu cuarto e son os que poden conducir o único vehículo que os une á "civilización". Só a presenza dos cociñeiros a modo de espello mudo é un auténtico revulsivo na narración. Segundo avanza a trama Chandra e Rajiv, os cociñeiros, irán adquirindo máis importancia na trama e non porque cambien as súas actitudes senón porque cambia a mirada, e o sentir, de quen nos conta a historia.

Quizais, todas sabemos que Utopía, como di a protagonista Lía no comezo, é un lugar físico que non existe, pero paga a pena debullar estas páxinas na procura dunha utopía menos tanxible, aínda que máis real.

Alonso, A., Utopía, Anaya, 2019

Carapuchinha entre lobos, por Susana Sanches Arins

Admito: após a escritura do seique deixei de ler narrativas do 36. Todas as tentativas provocavam em mim fastio, secura na boca, aborrecimento. A dificuldade de contar, de narrar o horror, de transmitir os silêncios e as oquedades, a dificuldade para respeitar a dignidade das vítimas mesmo com a sua dor em exposição pública que eu encontrei, essas dificuldades, apareciam-se-me ausentes nas narrativas de outras, não por inexistentes, mas por desexpressadas. 

Até chegar a este pequeñas mujeres rojas de Marta Sanz. Assim, minúsculo, como o meu querido seique. Houve de ler aos poucos, descansando na viagem, justamente polo horror, pola crueza, mas também porque gozava o caminho da literatura e queria continuar nesse gozo masoquista de ler tão maravilhosamente narrada a dificuldade de narrar, de transmitir silêncios e oquedades, de respeitar a dignidade das vítimas mesmo com a sua dor em exposição pública. 

Marta Sanz conta-nos a estória de Paula Quiñones, voluntária que gasta as suas férias em colaborar na exumação no meio de Castela, Azafrán con cheiro a Azufrón, de fojos anónimos esquecidos da repressão franquista. Várias vozes nos acompanham na narrativa: a própria da Paula, que reporteia, em cartas ainda escritas em papel, como aquelas ridículas de Pessoa, as suas impressões e descobertas á sua amiga Luz Arranz; a amiga Luz Arranz, que se vê na necessidade de pesquisar e pôr por escrito todo o acontecido nesse verão, para ela poder perceber, para que a memória seja recordo; e os mortinhos das gávias, voz em coro grego que adverte, corrige, comenta e se diverte entrechocando paletilhas e cotovelos. 

As vozes narradoras têm em comum um estilo barroquizante que nos obriga ás leitoras a ficar atentas se não queremos perder o fio. Lea despacio, avisam os mortinhos quando lhes toca contar. E essa advertência tem todo o sentido. As vozes narradoras levam décadas caladas, a acumular furiosas palavras nas gorjas e quando se vem libertadas não podem evitar que o discurso arroie, água lodosa como da lagoa Madriquera, da lagoa Casabela, da lagoa Alta. De uma palavra nasce outra, em associação de ideias pessoal, privada, que as narradoras nos deixam uliscar, como sabujas a seguir o rasto, da outra ideia desprende-se uma enumeração em aparência infinita, da enumeração nasce a referência cinéfila, musical, culinária e volta à corrente e a continuar a louca descida polo conto. 

E têm em comum as narradoras o seu posicionamento ético claro e absoluto. São testemunhas de parte (algumas delas mesmas) e não negam a subjetividade e explicitam-na sempre que é necessário e renegam da limpeza e da assepsia e convertem um aparente realismo sujo numa reivindicação da implicação (ai vai, a rima) pessoal naquilo que se narra, a necessidade de abaixar as mãos e encher de terra as unhas e de lama as meias e comer terra de sabor acre se realmente queres escavar a fossa. Luz, Paula e os mortinhos da gávia desprezam a economia da linguagem, essa falácia que quer fazer da literatura espaço mundo, impoluto: “Ensuciaremos la literatura con panfletos y los panfletos con la literatura porque las palabras no son un cuarto que pueda desinfectarse con lejías. (.../…) Hemos aprendido que nunca debemos desechar una palabra porque atesorar palabras es un modo de derivar, coleccionar, construir pensamientos, y una estrategia perfecta para hacerles perder el tiempo a quienes defienden el ahorro y la eficacia (págs 332-333). Quer dizer: ética e estética caminham fundidas nesta obra. O estilo acompanha a ideologia. E as narradoras berram-no bem alto. E nosoutras celebramos. 

O conto que conta Marta Sanz é duro. Como o da Carapuchinha ou o de Barba Azul ou o da Branca de Neve. E deles bebe a autora, nessa metáfora de cazadores no bosque, depredadores no pinheiral, carnívoros a viver entre veganas, avoitres a dar aviso da carronha, que impacta. O conto é uma sucessão de imagens, metonímias, comparações, hipérboles, e etecês que viram alegoria e nos acompanham capítulo a capítulo para oferecer sentido a esse dioivo de rio que vai cheio e leva carvalhos e folhas e traz vozes marmuradoras. 

O conto que conta Marta Sanz é duro. Golpeia em nós e lastima e abre feridas. E por vezes perguntamo-nos se é necessário contar assim tão duro, assim tão lastimosa e contusamente. E quando acreditamos que mesmo pode ser que não, são as próprias vozes que reflexionam sobre a dureza do seu discurso e nos obrigam a reflexionar sobre como narrar, como contar, como continuar a fazer poesia após Auschwitz. E decidimos continuar a leitura porque construir pensamento é necessário. 

O conto que conta Marta Sanz é duro. Com a descrição do artefacto é suficiente, afirma Luz Arranz. E tem razão. Não podemos colocar-nos no lugar das vítimas. Nosoutras não fomos torturadas, não fomos repetidamente violadas, rapadas, obrigadas a suplicar por uma vida que já nos tinham arrebatada. Porém, sem palavras, sem artefactos livros, artefactos romances, nada seria suficiente. E os mortinhos continuariam com a fúria engasgada na gorja entre os detritos do jardim das rosas onde rainhas da brisca ordenam cortar cabeças. 

E isso não pode ser. 

Leiamos este conto que é duro e ulcera e lastima. Devemos-lho. 

Marta Sanz: pequeñas mujeres rojas.

Anagrama 2020

Carta de navegación materna, por Beatriz Maceda

Fotografía de John Espade

O libro de Amandine Dhée, La mujer borrador, empeza cunha cita que promete:

O que vén ao mundo para non perturbar nada non merece nin consideración nin paciencia. 

René Char. 

Está claro que as mulleres hai tempo que decidimos perturbar, rachar cos plans establecidos, cos estereotipos e co que unha parte da sociedade decidiu que é “o correcto”, sen encomendarse nin a deus nin ao diaño.

Chega un momento na vida de todas as mulleres en que determinadas preguntas aseméllanse a unha especie de “mantra”: e, para cando aumentades a familia? Claro que se non tes parella estable, a pregunta cambia, porque o de casarse aínda ten o seu aquel social, entón tócache o de: e ti, cando pensas encontrar un home “con xeito” (que grande é iso de ter xeito!) e ter un par de cativxs? Ese número dous máxico marcado pola economía, as viaxes do INSERSO dxs avxs, e demais andrómenas.

Pero soa ou acompañada, hai algo que sempre é o mesmo cando decides ter unha crianza: o momento ao partir do cal fas o anuncio de que estás preñada. Se tes parella, todo é felicidade, plans, ideas que aínda non pasaron pola túa cabeza, pero que todo o mundo ten claro que son as grandes verdades. Se non tes parella, vai depender do aberta de mente que sexa a túa familia e demais tropa, mais, sen dúbida, haberá quen pense que es unha irresponsable. E, de súpeto, nas xuntanzas familiares, ou coa panda, empezan a colocarte no grupo de mulleres que ou ben xa teñen fillxs, ou tamén están a piques de... coma ti. Saes á rúa, acendes o televisor ou a computadora e todos son anuncios de “potitos”, leites, cueiros..., pero ti aínda non  tes ningún interese nese tipo de produtos. Empezan a preguntar se xa sabes se é neno ou nena:

"No hemos querido saber su sexo. Es el primer regalo que le hacemos, un aplazamiento de género".

Ter que ir a aulas de preparación ao parto é fundamental, nas que a linguaxe transfórmase e as palabras adquiren outro contido, énchense de sensacións agradábeis cando algunhas ti nunca as sentiras como tal. Ah! e non esquezamos o nome, que para iso está todo o mundo disposto a opinar, até hai páxinas web con milleiros de  propostas por se queres ser exótica ou autóctona con iso do nome. A parroquia, ultimamente, ten tendencia ao exótico, co fermoso que é Carme, por exemplo, e até o mar se enche de barcas engalanadas para conmemorar o teu nome. 

Esa loita, entre o que quere unha parte do mundo e o que queres ti, que ao mellor nin o sabes, mais tampouco estás preocupada, con esa loita non contabas. Aínda que por todas é coñecida, teñas crianzas ou non, hai que vivila!

Pero ti queres seguir facendo a túa vida, á vez que vas sentido os cambios no teu corpo, porque a transformación é alucinante. Un día érgueste e xa non entras en ningún pantalón e as saias están a piques de rachar. Iso si,  as redes sociais están ateigadas de famosas que saen do hospital coa crianza e o seu “corpo perfecto”, si é que tal cousa existe, e ao día seguinte xa están en bikini tomando o sol. 

Destas e moitas outras sensacións fala Amandine Dhée en La mujer borrador. Sen renunciar ao lirismo, e o que é moi importante, sen renunciar ao sentido do humor. De como ves a túa nai, das relacións sexuais, da culpabilidade, do peso do patriarcado:

"Tengo envidia de su estatus de padre moderno. Él no tiene que soportar el peso de dos mil años de historia. Su entrega suscita el entusiasmo de las multitudes, mientras que yo no hago más que obedecer a mis instintos".

Hai dúas frases, nesta novela de oitenta e nove páxinas, nas que non sobra unha soa palabra, que ao meu ver, definen esta historia hilarante e poética á vez.

"Mi barriga ha pasado a ser de dominio público.

No es el bebé el que me agota, sino esta forma de volver a definirme continuamente. Sin matices".

La mujer borrador, de Amandine Dhée. Premio Hors Concours 2017. Tradución de Irene Aragón. Editorial Hoja de lata.