Buscar neste blog

xoves, 28 de maio de 2020

Farol que alumeia que guia, por Susana S. Arins


Mercedes Vieito. Fotografía do Álbum de Mulleres.



a nossa história, a das mulheres, ou a fazemos
nosoutras, ou não vai haver maneira.
encarna otero

Em 2016, centenário das Irmandades ds Fala fui convidada pola Comissom de História da Gentalha do Pichel para participar numa homenagem reividincadora das mulheres que fizeram parte dessa geração. Preparei uns poemas dos que tanto gosto, de encárrega, para esse dia, e para fazê-lo mergulhei na bibliografía à procura dessa presença feminina.
A primeira surpresa foi a presença de mulheres em documentos gráficos. Eu só conhecia as fotografias oficiais das juntanças assembleárias, todas rebentadas de senhores. Mas há também fotos de atividades do dia a dia, nas que a presença de mulheres é significativa. Nunca foram estas as visibilizadas em capas de revistas e artigos de estudosos. Ademais, afeita às imagens só rurais de Ruth M. Anderson, estas moças vilegas, urbanas, posando contentas com os seus companheiros de luitas e festas, chocaram-me. Essa naturalidade, essa alegria, falam-nos de trabalho conjunto, de associação, de coletividade, e não de senhoritos acompanhados de amigas. Incomodou-me muito não saber-lhes os nomes a essas mulheres das fotografias: quem eram, que faziam, qual o seu labor nos quadros de declamação, que debates tinham com os companheiros, que luitas.
Algum dos nomes que localicei, no Álbum das Mulleres do Consello da Cultura Galega, vinham da mão de Aurora Marco1.
Mais tarde, lendo os Tres tempos e unha esperanza, de Mariví Villaverde, reparei que ela, filha de alcalde republicano, não coloca ao pai como guia ideológico nos seu caminho para o galeguismo, mas à sua tia Argentina Villaverde, mestra de escola e galeguista2. E fiquei a pensar em quantas mulheres, mestras e não mestras, não haveria naqueles anos a fazer país e quanto as ignorávamos.
Também a Aurora Marco incomodou a ausência, sobre todo nos atos oficiais do centenário, desses nomes, desses corpos que sim, estiveram, foram e fizeram. E enquanto outras imaginamos vidas e as poemamos, Aurora Marco mergulhou em arquivos, hemerotecas, em decretos de governo, em balcões de cartórios notariais, e vozes da intimidade familiar, para oferecer-nos um monumental estudo ao que deu por nome Irmandiñas. Quatro anos de mergulho deram como resultado uma obra minuciosa, na que a obsessão da autora é não deixar um nome sem citar, “porque, como é bem sabido, o que non se nomea non existe” (pág. 18). Todas as mulheres que localiza, independientemente do papel jogado nas instituições irmandinhas, encontraremo-las neste volume. A outra afirmação reiterada e dolorosa: a dificuldade de ir além por falta de informação.
Quando isso, ir além, é possível, a autora debulha a biografia da mulher que corresponda. Umas vezes, descobre para nós, as iniciadas, figuras abosultamente desconhecidas, como Mercedes Vieito Bouza, ou Carmen Parga Rodríguez3, outras, matiza e arredonda a figura de mulheres de nome sabido, como María Luz Morales, ou Emilia Docet, e sempre que pode, completa, ao final de cada capítulo, com documentos gráficos e escritos, porque se é importante termos voz, também o é termos corpo, carne, olhos que olhar.
Aquilo que mais chamou em nós durante a leitura foi, não a constatação da desmemória histórica que sofremos, mas o silenciamento contemporâneo (que também sofremos, é claro). Em artigos de prensa, e recensões críticas de eventos artísticos, aqueles que revisa a autora para localizar os nomes e as causas, as frases mais habituais para se referir às ativistas das Irmandandes é “una bella señorita”, “un grupo de mujeres”, “una mujer”, e por aí diante, o qual impede localizar persoas e protagonismos e responsabilidades sobre os atos. Se as notas jornalísticas eram assim de genéricas (mui ao caso o adjetivo), não o era menos o posicionamento dos companheiros irmandinhos, que mesmo usurpam a voz das companheiras nos eventos públicos, como “el caluroso mensaje redactado por un grupo de señoras, que fue acogido com grandes aplausos”, e lido por Lois Peña Novo, indica Aurora Marco (pág. 40, itálicas da nossa responsabilidade). O grupo de señoras eram as integrantes da diretiva do grupo feminino das Irmandades da Corunha.
Damos cabo deste livro admiradas polo imenso trabalho realizado por Aurora Marco, a quem já tínhamos em alta estima polo seu Mulleres na Guerrilla Antifranquista e polo seu Diccionario de Mulleres Galegas. A sensação final, após a leitura, é que resta muita leira por sachar, mas que há mulheres que bem nos marcam o caminho para continuarmos a fazê-lo.
As irmandinhas. Aurora Marco.

Aurora Marco: Irmandiñas.
Edicións Laiovento, 2020


1Também no seu imprescindível Diccionario de Mulleres Galegas.
2“A miña tía era galeguista, cría con entusiasmo que a nosa terra debía espertar a un renacemento cultural e económico. Todo isto soaba novo nos meus oídos; aínda que estes conceptos escoitáraos máis de unha vez, nunca foran expresados para min exclusivamente e esa exclusividade facíame sentir responsábel de que non caesen en baleiro”. Mariví Villaverde: Tres tempos e unha esperanza, A Nosa Terra 2002.
3Já sabemos, quem não é nomeada não existe.

xoves, 21 de maio de 2020

Non queremos ser raíñas, por Eli Ríos



Este ensaio, Íbamos a ser reinas, ten un subtítulo, "mentiras y complicidades que sustentan la violencia contra las mujeres", que xa nos avisa de que non é unha lectura fácil, non. Os temas dos que trata enxertan nos mitos que sustentan a violencia de xénero, o abuso sexual, económico, psicolóxico,... Si, de todas esas mentiras que teñen consecuencias dolorosas. A autora ponnos un espello diante para que nos miremos nel e analicemos as nosas complicidades diarias con ese sistema machista e patriarcal. E faino desde onde máis doe: recolle as palabras, en diferentes entrevistas, de mulleres reais, daquelas que son a nosa nai, a nosa veciña ou nós mesmas.

Este estudio sae á luz, por primeira vez en 2002, e a autora explica a súa xénese: "Este libro nace de aquella mirada de tristeza, del trabajo de diez años buscando respuestas a aquel «estoy enamorada». El resultado es el testimonio de las mujeres silenciadas, maltratadas por sus parejas y por una sociedad que ni siquiera escucha sus opiniones y análisis. Junto a sus palabras, algunas reflexiones que quisiera ayudaran a desmontar las mentiras, a desenmascarar a los cómplices que sustentan la violencia contra las mujeres. A lo largo del libro, en cada frase, quiero depositar todo mi cariño hacia esas mujeres a las que sin ninguna razón les están robando, les han robado la vida, estén vivas o enterradas, y todo mi desprecio hacia quienes se consideran propietarios de la dignidad de otros seres humanos" (páx. 23). En 2017 actualizou esta obra e, Núria Varela, conta nunha nota introdutoria: "Lo más importante de lo ocurrido en estos quince años es que 910 mujeres han sido asasinadas por los hombres de los que se enamoraron. En los quince años que más se ha trabajado, legislado y, supuestamente, sensibilizado socialmente sobre la violencia de género, en el espacio de tiempo en el que continuamente se han reclamado medidas rotundas, urgentes y adecuadas para erradicar esta barbarie, nos faltan 910 mujeres. Mujeres que no pertenecían a bandas criminales, ni eran delicuentes, ni vivían situaciones de riesgo voluntario. Nos faltan 910 mujeres con nombres y apellidos;con sueños, ilusiones, proyectos de vida; con familias y amistades. Novecientas diez mujeres entre las que había jóvenes y muy jóvenes, mayores, ancianas, ricas, pobres, universitarias, que apenas sabían leer y escribir, amas de casa, profesoras, abogadas, mésicas, limpiadoras,... Todas distintas, todas únicas, todas irremplazables" (páx. 26). Esta recensión é, tamén, un convite a que leamos, en primeira persoa, os relatos directos das mulleres que aparecen no libro, que acompañemos os datos rigorosos que presenta a autora para afastarnos dos "opinólogos" porque a sociedade patriarcal inoculounos "as grandes mentiras"(páx. 21) sobre as que asenta a desigualdade e a violencia de xénero normalizada, e naturalizada, polos medios de comunicación e a sociedade. Esta impunidade contra os maltratadores fai que a violencia contra as mulleres sexa un ciclo sen final, que nos falten 910 mulleres quince anos despois da primeira edición desta obra.

Os agresores non son persoas tolas nin enfermas; nin a idade, pobreza ou alcolismo xustifican os seus actos. Os mecanismos sociais, educativos, legais, relixiosos, etc, actúan como cómplices para que nós como sociedade naturalicemos a violencia e non só non lle prestemos atención, senón que non poñamos fin a esta situación. Os datos e as palabras das mulleres que aparecen nesta obra demóstrannos que podemos e debemos movernos. É urxente porque hai moito camiño andado, pero aínda nos queda moito por facer. Non é fácil mirar este espello que nos propón Núria Varela, non, pero si necesario. É necesario acompañar a análise que nos propón polos micromachismos, dependencias emocionais, sobre como se perpetúa o maltrato, a construción da masculinidade, o machismo no universo dixital ou "as cifras de la vergüenza"(páx. 303), entre moitos dos temas que documenta rigorosamente Íbamos a ser reinas.

Á parte do prólogo de Marcela Serrano e as notas da autora xa mencionadas, hai un anexo final clarificador: Cronología de los procesos judiciales del caso de Juana Rivas no que a autora só coloca datas e descrición dos feitos. Non opina en ningún momento e tampouco é necesario porque segundo imos lendo as diferentes actuacións identificamos cada un dos temas deste libro. En cada sentenza poñemos, sen dubidalo, os títulos dos diferentes capítulos da obra: sentencias denigrantes, los prejuícios de sus señorías, las consecuencias de la impunidad, la excusa de los hijos y las hijas, culpables hasta que no se demuestre lo contrario, noches de terror, el maltratador agrede porque puede,..., e así un por un ata chegar a "ya no tengo ganas de que me mate"(páx.45).

Pero, tamén, hai lugar, por incrible que pareza para a esperanza: "Parece un despropósito, después de todo lo expuesto a lo largo de este libro, después de tanto dolor, tanto sufrimiento, tanta impotencia y tantas renuncias, concluír con un testimonio y unas reflexiones optimistas. Sin emabrgo, no puede ser de otra manera. Me resisto a resignarme pensando que Anita, Claudia, Sandra, Alba, Carlota o Celia, cualquiera de las niñas que con 3, 7, 9, 10 o 12 años, ha vivido parte de su niñez en una casa de acogida por la violencia que sufrían sus madres, puedan ser víctimas de violaciones, torturas, palizas y humillaciones cuando sean mayores" (páx.282), afirma a autora porque "las mujeres hace mucho tiempo que luchan contra la minusvaloración y ridiculización de lo femenino, y sobre todo, contra la división que el patriarcado ha pretendido imponer entre nosotras. Las redes de solidaridad femenina cada día son más importantes, así como la conciencia de que los cambios en este sentido nos atañen a todas las mujeres de todo el mundo"(páx. 296). Recollamos esta proposta da autora. Resistámonos a resignarnos, tezamos redes rexas que nos sosteñan a todas e que isto non sexa un final na nosa lectura, senón un punto e seguido.

Varela, N., Íbamos a ser reínas, Ediciones B, 2017









luns, 18 de maio de 2020

Adiviña! (I)






Adiviña!

Cada luns colgaremos un audio dun fragmento dun texto de autoras galegas ou traducidas ao galego. A primeira persoa que adiviñe en 48 horas, o nome da autora e o título poderá recoller un premio sorpresa na Libraría de Mulleres Lila de Lilith.

Ti tamén podes enviarnos un fragmento, de entre 1 e 3 minutos, indicando título e autora a: assegadoras@gmail.com

Esta semana a voz é de Beatriz Maceda.
Montaxe do vídeo: Iria Silvosa 

xoves, 14 de maio de 2020

Non te pegues á miña saia, por Nuria Vil


Duna (2018), de Guim Tió Zarraluki


“Mi abuela no me quería. Aun así, yo iba a su casa en los días de primavera a la calurosa hora de la siesta para acostarme al pie de la gran paulonia flor y contemplar sus dulces racimos en el azul del cielo.” (p. 21)


Remato a lectura e sinto unha pedrada na cabeza. Persoalmente encántanme os relatos que tratan a infancia e as relacións maternofiliais fóra do estándar de nai e filla adoradas. Génie la loca deixa a sensación dunha aperta non dada a tempo e dun berro gardado na gorxa que vai apretando nas cordas vogais. Só me pregunto, coma sempre, cantas Génies hai que inscribir aínda na historia.

Génie é unha marxinada, o último elo dunha cadea de desgrazas que queda sen voz, illada e aldraxada, a quen se lle intenta arrebatar toda a súa dignidade. Narra a historia a voz de Marie, súa filla, de quen apenas escoitamos o nome, unha nena curiosa e soñadora que asiste case impasible á vivencia da desgraza que para ela é sinónimo de estar viva.

Para facérmonos unha idea, Génie la loca publícase no ano 1977 despois de gañar o Premio Deux Magots. A súa autora, Inés Cagnati é francesa, mais como ben podemos supoñer polo seu apelido, descende dunha familia migrada desde Italia. A editorial independente Errata Naturae publica a tradución a español de Vanesa García Cazorla en 2019. Temos que saber que imos ler sobre a violación e sobre as súas consecuencias, pero tamén que non imos ter que pasar a páxina para fuxir do morbo. Direi que é un relato inusual -tomando como referencia que o habitual nestes últimos meses é dar con lecturas cada vez máis truculentas e brutais- polo enfoque da violencia como un elemento máis da vida cotiá que se disemina en todas as direccións imaxinables e non tanto como un feito extraordinario; tamén polo debate que se pode abrir despois da lectura sobre os modelos habituais de supervivintes de abusos sexuais (case sempre mulleres febles e atemorizadas) que se rompen nesta novela.

A lectura avanza cun ritmo abafante creando unha atmosfera cálida e turbia todo a un tempo que define a relación entre Marie e súa nai, Génie. Válese de repeticións e tamén de estruturas análogas en cada capítulo que reforzan a sensación se suspensión temporal. Existe un contraste total entre a dozura con que a voz da pequena constrúe a historia e a crueldade que a rodea; desde a mirada da nena, van sinalándose culpables e vítimas nunha sociedade que permanece impasible á súa desgraza e que ademais perpetra e premia a maldade. Génie non está tola, está cansa e soa.

No percorrido pola súa infancia, eu sentinme, durante a lectura, como esa mesma cativa que quere meterse nas saias da nai para que non marche e á que continuamente botan fóra.

“Por las noches acostumbraba a llorar delante de la lumbre. Sus ojos habían adquirido el color de las lágrimas. Me decía:
-Nunca he tenido nada
le respondía:
-Me tienes a mí.
Pero ella seguía llorando.” (p. 17, 35, 67, 93)


Inés Cagnati., Génie la loca, tradución de Vanesa García Cazorla, Errata Naturae, 2019.

xoves, 7 de maio de 2020

Silêncio que cicatriza, por Susana S. Arins


Admito que a cada dia são para mim mais aborrecedoras as narrativas com protagonista masculino. Acho que por cansaço. Após uma vida leitora na que eles ocuparam o espaço todo, em leituras obrigadas e acessíveis, ler uma outra vez o mundo visto da ótica de um senhor faz com que abandone a obra por tédio.
E começo o Hotel Silêncio, de Auður Ava Ólafsdóttir e dou com um homem Jónas, que anda na casa dos cinquenta e está divorciado e a vida não val nada e anda com a ideia de se suicidar. E penso para mim, ai, Auður, por quê, outro senhor, por quê. Mas como adoro a maneira de escrever desta autora, e como constrói as personagens e como fia as tramas tão poeticamente, mesmo havendo um protagonista que me deita fora da leitura, continuo. E continuo. E vou ficando apanhada, e já não saio fora e mergulho e passam as horas e dou cabo do romance e fico estonteada com a força desta autora, com a solidez das suas propostas e com a sua capacidade para nos levar aonde ela quer, mesmo sem termos muita vontade de acompanhá-la.
Já disemos, Jónas Ebeneser está sozinho e canso da vida e decide suicidar-se. Primeiro pede a espingarda ao vizinho, mas depois cai na conta de que pode ser a filha quem encontre o cadáver e isso não pode ser. Ele não quer incomodar. Ele, e isso aprenderemos com a leitura, é um home bom. E como não quer incomodar, antes de se suicidar arruma a casa e o quarto dos trastes. E como não quer incomodar, decide viajar ao estrangeiro para que a filha e a ex-mulher não passem trabalhos e só recebam um cadaleito e um atestado de óbito e já. O acordo do doce suicídio em grupo de Arto Paasilinna vem à cabeça. Essa procura do lugar certo para pôr fim à própria vida. Esse prolongar a vida um pouco mais porque a decisão está tomada. O Jónas decide deslocar-se a um país recém saído da guerra, com a vã esperança de que uma mina anti-pessoa ou um franco-tirador despistado lhe poupe o trabalho da gillete, do nó corrediço, das pílulas.
E chega ao Hotel Silêncio e aí dá de fronte com as feridas da guerra, ainda abertas, ainda a cicatrizar. Ele tem sete cicatrizes1. Uma recém coberta com a tatuagem de um nenúfar. Nada a ver com as de May, Fifi e Adam, as pessoas responsáveis do hotel, vítimas e sobreviventes de um genocídio.
Porque o Jónas é o chibo expiatório que a autora utiliza para nos contar outra cousa. A medida que leio entendo que quis trabalhar com o tópico boreal do homem suicida para mostrar-nos através dele as cicatrizes que lhe interessam. A primeira cicatriz de que fala o protagonista é a do umbigo. A cicatriz original. E acho que esta escolha não é gratuita2. Jónas a representar o centro do mundo. Nós na nossa individualidade e com as nossas inseguridades nascidas da seguridade. O encontro com May e Adam, a sua criança, faz com esse umbigo se desfigure e deixe de ser o centro de atenção.
O que adorei na proposta é a sensibilidade e o tato com que são tratadas todas as personagens da narrativa. Confrontadas com a situação das sobreviventes da guerra, as preocupações de Jónas podem parecer ridículas, mas nunca são consideradas assim. Já o dizia a mãe: todos os sofrimentos são únicos e diferentes, portanto, não podemos compará-los uns com os outros. Só acompanhá-los.
E justamente o que faz Jónas é acompanhar May e Adam no seu sofrimento. Aquilo que na sua vida quotidiana islandesa parecia defeito, vira virtude: o silêncio, a aparente incapacidade para dar conversa, permite a May e Adam gerir a sua dor com a calma que precisam, sem serem exigidas a desfiar-se em confissões invasivas perante ele. Essa mesma atitude toma a narradora/autora: o silêncio, o oco na narrativa, é suficiente para transmitir-nos o horror dos crimes de guerra. Crimes onde as mulheres são as principais destinatárias.
Jónas representa um padrão de homem diferente do habitual em narrativas várias. Aqui todos os homens mataram, diz-lhe May. Ele não. Outros tipos chegam ao país3 para aproveitarem a ruína e a destruição, para fazerem negócio da desgraça, como antes fizeram na guerra. Ele não. Ele chega e sabe e age e ajuda. O culpado é aquele que sabe e não faz nada, opina. E quiçá porque leio este romance em plena quarentena, caio na conta de que ajuda desde o insignificante, o pouco valorado, o aparentemente prescindível: só tem manha para consertar cousas, para arranjar portas que não fecham, canos que não levam água, lâmpadas que não acendem. O imprescindível quando todo falha. É desde aí, desde o pequeno, que contribui a cicatrizar as feridas. As próprias e as coletivas.


Auður Ava Ólafsdóttir: Hotel Silêncio
Tradução de José Vieira Lima. Quetzal Editores 2019.

1O título original da obra, em islandês é ör. E assim o explica a autora: Não é feminina nem masculina, mas de gênero neutro. Ör é idêntica no singular e no plural: uma ou várias cicatrizes. O termo aplica-se ao corpo humano, mas também a um país ou a uma paisagem destroçados por uma guerra ou pola construção de uma barragem (pág. 197).
2Bom, acho que nada é gratuíto neste romance.
3Nunca sabemos que país é, mas tanto tem.