Os roteiros imaginários (ou não) são uma versão fantasiosa dos roteiros biográficos. Exigem por parte das participantes a capacidade de se deslocar a outros lugares pois o espaço em que se desenvolvem não deixa de ser uma metáfora doutros espaços.
Os roteiros imaginários (ou não) nascem da leitura atenta da obra das autoras roteiradas e não são outra cousa que uma escusa para partilharmos os seus textos.
A autora que hoje nos ocupa é Sara Guerrero.
Construimos este roteiro apoiadas na leitura da Eu son o monte (euseino?, 2024), o visionado da performance Raigame e os artigos da autora publicados em O Salto Galiza e Pikara magazine ademais de entrevistas disponíveis na rede.
Os objetos 1: Monedeiro e cartões.
Nesta bilheteira de Sara Guerrero guardam-se documentos preciosos: o seu NIE, conseguido após cinco anos de estadia neste país, o cartão do SERGAS, que não possuia quando a covid e a impediu de receber a vacina quando esta chegou, o cartão do banco, que tardou em ter porque nem conta bancária podia abrir, uma foto carné das sobrinhas, que não vê desde que cruzou o oceano, o cartão do metro de Barcelona, onde vive agora, e uma estampa da virgem da Franqueira, que lhe ofereceu a sua vizinha Lourdes quando a trouxe de volta da romaria1.
Porém nenhum destes documentos val nada no lughar. De que serve un carné no medio da montaña? Non digo que non teño papeis. Ninguén polo de agora dixo que tiña dereitos (Eu son o monte, pág 45). E ti de quem vens sendo? De que casa?, qual o teu alcume? Que fazer quando não tens linhagem na comunidade? Quem é Sara Guerrero?
A vizinhança coloca. Nós colocamos: és a de fora. No lugar em que o DNI não se importa, porque ti és o da Toutona e ti a do Pereiro, perante a falta de nome outorgado pola coletividade, a exigência de documentos, de justificação, de causa e razões: que fazes aqui? “Agora resumo a resposta nunha frase. Pola miña parella. Aínda que non sexa certo. Non completamente. Pero estou cansa de explicar. Estou cansa de explicar como cheguei aquí e que, polo tanto, non son de aquí. // Coma se non o soubesen. // O único que queren é oírmo dicir.” (Eu son o monte, pág. 14)
Recalcar a marca, a cruz. Só querem que o afirmes: eu não sou de aqui.
Quem é Sara Guerrero? Ela afirma-se rotunda: eu sou o monte. Não a floresta, não a fraga. O monte. O espaço assilveirado, caótico, imprevisível. O monte a monte. Abandonado, com caminhos cegados2, inçados de gestas e fentos. O monte. A surpresa da víbora a assobiar no caminho. O lugar em que perder-se. O espaço que podes conhecer se deixas de banda o medo, se aprendes “a súa língua coa única vontade de volver atopar o xeito de reaparecer” (Eu son o monte, pág. 70).
Quem é Sara Guerrero? A pessoa que podes conhecer se deixas de banda os preconceitos.
Os objetos: O livro chegado do México
Um dos poucos livros que puido trazer Sara Guerrero na sua equipagem foi este de Bernal Díaz del Castillo. Bernal, como a Sara, cruzou o oceano para se instalar noutro mundo, novo para ele. E escreveu esse lugar. Conta-nos na sua crónica a viagem polos montes desde a Vera Cruz até Tenochtitlán e os seus encontros com as habitantes das aldeias e vilas e cidades, com os sabores novos, os animais diversos, os froitos saborosíssimos. Conta-nos também o extermínio e dominação dessas pessoas e hábitats:
“y partimos de Cempoal demediado el mes de agosto de 1519 años, y siempre con muy buena orden, y los corredores del campo y ciertos soldados muy sueltos delante; y la primera jornada fuimos a un pueblo que se dice Jalapa, y desde allí a Socochima, y estaba muy fuerte y mala entrada, y en él había muchas parras de uvas de la tierra; y en estos pueblos se les dijo con doña Marina y Jerónimo de Aguilar, nuestras lenguas, todas las cosas tocantes a nuestra santa fe, y cómo éramos vasallos del emperador don Carlos, e que nos envió para quitar que no haya más sacrificios de hombres ni se robasen unos a outros y se les declaró muchas cosas que se les convenía decir3”.
É claro que o olhar da Sara Guerrero é outro. Sara vira cronista da sua vida na Galiza, muda asterrazas polos hórreos4 e dispom-se a documentar a experiência de migrar a unha aldeia galega5. Fez crónica durante messes desde o blogue Rehabitar o rural. Não sabemos se sabia, mas ao tempo, estava a se preparar para escrever a sua obra narrativa Eu son o monte. Trechos do livro que ficaram ancorados nas nossas tempas espreitam-nos desde as entrelinhas dos artigos.
Sara Guerrero exerce de exploradora e antropóloga e cronista: tem ante si um mundo novo e caminha os seus montes, habita as suas casas, para o entender, para o compreender. Quer saber todo das outras. As suas outras somos nós. Porém, a autora rejeita deitar sobre nós a olhada ocidental. Renuncia a ser o Bernal que fala de naborías como de ervilhas e dos costumes alheios como de trasnadas demoníacas.
A metodologia exploradora da Guerrero é singela: observação, corpo, escuita e achegas expertas.
1. Atender àquilo que os sentidos oferecem:
“Asómome à ventá. Todo son montañas. A néboa elévase como se estivesen a expirar. Cheira a humidade. Agora sei a que ole. Axiña vai chover. Agora seino.” (Eu son o monte, pág. 13).
2. Pôr em contato corpo e espaço: Apenas o sol alumea, saímos de casa e dirixímonos, sombreiros e tesoiras na man, cara ás fincas. É a primeira vez que vendimo na miña vida. Fóra dos documentarios sobre os procesos de elaboración artesanal de produtos gourmet, nunca vira como se fai. María, entusiasmada polas miñas ganas de aprender, ensíname con dilixencia e coidado como seleccionar a uvas do acio6.
3. Conversar com a vizinhança para saber das suas histórias: Adelina ten o humor máis agudo e áxil de toda a aldea. A rapidez do seu pensamento sorpréndeme sempre que falo con ela. Penso que, se tivese a oportunidade de estudar, sería a mellor escritora e humorista de Galicia. Gústalle beber. Só falar de Mallorca faille recuperar a lucidez. // “Non hai sitio máis bonito. Estiven tamén en Tarragona, mais non ten comparación. Pasaba medio ano alá desde 18 até os 24 anos. Traballaba nun restaurante. Ti sabías que à cervexa alá se lle di “birra”? Ao principio eu non entendía moito, pero logo si. Os fins de semana iamos à praia… Foron os mellores anos da miña vida. Era moi feliz. Se fose por min, eu quedaría alá, non regresaba”7.
4. Entrevistar especialistas ou fazer leituras peritas para achegar-se aos fenómenos detetados:
Para María Ferreiro, responsábel da Secretaría da Muller do Sindicato Labrego Galego, a Lei de Titularidade Compartida é unha ferramenta ideal para reverter a situación de pobreza das mulleres campesiñas: “Foi un momento de alegría porque foron moitos anos de reivindicación. Dá ferramentas para reverter esta situación. Mais os números falan por eles mesmos. A lei é un fracaso. Hai un descoñecemento total da súa existencia. Fixemos unha grande campaña mais os números seguen aí”8.
Esta metodologia, que não é outra cousa que a maneira adequada de se instalar em um lugar novo, faz que as outras da Sara Guerrero apareçamos na sua obra afastadas de tópicos, mais chegadas à complexidade que envolve a vida rural. As vidas rurais:
Pensei que cambiar o meu domicilio da cidade ao campo implicaría ter máis tempo para min mesma e descansar. Pero este tipo de vida non é o escenario común da vida nas aldeas galegas. Pénsase que saíndo da cidade a cotidianidade estaría composta pola tranquilidade no medio da natureza e pola boa comida. Pero as aldeas son distintas ao que esperaba e poucas semanas de vida no campo demostráronme que había moito por facer, por aprender, e moitas maneiras distintas de levar a vida, a diferencia do que se nos conta nos estereotipos9.
Os espaços: diante da Guardería Municipal.
Nesta porta petou Yosehanna Ledesma há mais de 10 anos. Aqui, ao Centro Municipal de Formaçom e Emprego, acudiu para informar-se sobre as suas oportunidades laborais. Yosehanna entregou o seu currículum: 27 anos, estudos de Comunicação e Jornalismo, experiência sobrada, idiomas.
“Aquí las chicas dominicanas como tú comienzan limpiando casas”, foi a resposta que recebeu da técnica de emprego. Só mirou nela o que habitualmente vemos todas: origem e cor de pele. Limpando casas ou prostituídas, faltou-lhe dizer. Os únicos destinos possíveis para as mulheres do sul, para as mulheres racializadas.
Sete anos lhe levou a Yosehanna sair da situação de precariedade. Como a Gabriela Frías, como a Kenia García, como a Nadia Zúñiga, como a Sara Guerrero. Mulheres que tinham um projeto migratório baseado nos seus estudos e que viram como estes eram anulados e extinguidos ao passar a fronteira. E como explicar que a tua utopia era outra?: “Unha vez ao mes visítanos o cura. Sempre de noite. Mándame unha mensaxe pola mañá e entón dedicamos todo o día a limpar a casa. Cando chama à porta, saímos a axudalo coas bolsas que trae. Pasamos ao comedor. El nunca fai ningún comentario sobre a casa. Non sinala o po nas paredes nin as arañeiras que unen os recantos. Mírame e pregunta Que plan tes? Desármame. Hai moito que non planeo nada.” (Eu son o monte, pág. 40) E ficam, elas, rendidas, derrotadas polo racismo de uma Lei de Estrangeiria que só as pretende manter na precariedade: “Socialmente me sentía inferior por ese estigma de mujer migrante que no quieren en ningún empleo que no sea de cuidados y otros sectores feminizados… eso baja la autoestima porque llega el momento en el que te sientes inútil para otras cosas”, rememora Kenia García na reportagem Migrar al país de Nunca jamás, para Pikara Magazine10 . E a protagonista de Eu son o monte é o seu alter-ego: “Os meus dedos percorren os meus pregos. En fronte do espello, atópome deforme. Prefiro non mirar. Pechar ollos antes de enfrontarme ao retrato da desesperanza. A fame. A falta. A inmobilidade. // Prefiro pechar os ollos.” (Eu son o monte, pág. 47).
Sara Guerrero, dramaturga, houve de reciclar-se em jornalista: “Viaxo cinco horas para asistir à xunta do consello editorial. Levo o abrigo vermello que comprei aos dezasete anos co meu primeiro soldo. Lévoo porque é o único que teño. Poño os meus mellores zapatos e a miña mellor blusa. Aínda así, cando me miro no espello, o único que vexo é un corpo exhausto. // Calo durante toda a sesión ata que preguntan por min. Repito a historia. A historia da casa. Pagan por peza escrita. Non menciono que non son periodista. Non digo que non teño papeis.” (Eu son o monte, pág. 49). E a jornalista que agora é utiliza os seus espaços de escrita para erigir-se em altifalante das ninguém, dando conta, nas suas reportagens, das odisseias das pessoas migrantes e do racismo estrutural da nossa sociedade e das nossas instutuições.
Oferecendo espaço para que Yosehanna Ledesma alce a sua voz. Ofrecendo-nos em espelho o nosso colonialismo.
Os espaços: casa na onda a praça de abastos
Os objetos: caderno de notas
Sara Sabir, ex-aluna galego-marroqui da minha escola, tinha uma sobremesa diferente. Diante do chá verde trocava aulas com o seu pai e a sua mãe: ela aprendia-lhes galego e ele e ela aprendiam-lhe árabe a Sara. Onde, senão, podem aprender galego as novas vizinhas, as chegadas de fora? Nem nas escolas é prioridade. Ao alunado migrante aprende-se-lhe espanhol, quando é atendido como manda a lei. O habitual é que se apanhe como poida. “As intencións das migrantes de aprender galego están ratificadas na investigación de Iria Vázquez no seu capítulo no libro Muller inmigrante, lingua e sociedade editado pola editorial Galaxia. As deficiencias institucionais en políticas de normalización lingüística son evidentes, mais a vontade de achegarse a unha lingua (ou a potencial vontade) non debería de ser obstaculizada pola sensación de sinalización e reproche á que moitas veces nos enfrontamos algunhas das persoas que chegamos ao país sen saber falar a lingua desta terra”14. Assim, também o aprendizado da Sara Guerrero foi em espaços informais: “As mañás íanse en aprender das miñas veciñas como sementar verzas e en interromper as tarefas para beber auga e comer un bocadillo de queixo. Despois da comida, sobre as seis da tarde, Carmen e Maruja achegábanse á miña casa e chamaban por min: Sara! E saíamos as tres a dar un paseo polo monte. Ese era o horario da miña escola de linguas”15.
Se lemos os artigos de Guerrero n’O Salto Galiza em ordem cronológica acedemos também ao processo de iniciação e aperfeiçoamento na língua galega da autora, não na depuração das interferências do castelhano, difícil ao ser o aprendizado informal, mas na incorporação de vocabulário e expressões genuinamente populares. Porque Sara Guerrero aprende a língua com o corpo: “Aprender galego no rural foi unha fortuna. Cada historia ensinábame algo, cada persoa sorprendíame con diferentes refráns e xogos de palabras. Mesmo traballar nas veigas resultaba unha lección didáctica na que aprendía o que significaba “achandar” mentres me ensinaban a achandar a terra co sacho16”.
Falar a língua achega à comunidade. Facilita a conversa. O diálogo: “Aprendo rapidamente a sua língua. Aínda que me falan em español, os xestos sempre se suavizan cando lles contesto coas súas palabras que, de tan lixeiras, parece que me escapan como nubes dos beizos. Às veces, cun Boas noites emana un sorriso dende as gretas. Aférrome a eses momentos coma se fosen unha promesa. Si, algún día.” (Eu son o monte, pág. 27).
Porém, “Na Galiza, aprender a lingua non só implica entendela e falala, senón estar preto dos prexuízos e do desprestixio.17” E, como sempre, para perceber melhor, Guerrero fala com as vizinhas e faz emergir o alcanço do dano infringido por décadas de humilhações e castigos. E também essa derrota da épica, assim nomeada por Ana Cabana, na recusa ao abandono:
“—Nai, que día é hoxe?- preguntou con picardía.
—Segunda feira.
—Non, ho.- respondeulle Carmen- Hoxe é lunes. A mestra ensinounos como se teñen que dicir os días da semana: lunes, martes, miércoles, jueves, viernes, sábado y domingo.
Todos deixaron de comer e miraron para ela cos ollos abertos. Tras uns segundos botáronse a rir.
—Ai, non. Vaime a dicir a túa mestra o que ben sei eu...!
Moito lle gusta a Carmen contarme esa historia para despois comentar, con orgullo, que a súa nai non mudou nunca o seu xeito de referirse aos días da semana18.
Consegue Sara Guerrero contar-nos a nossa língua, que agora também é dela, como essas achegas mexicanizadas que adoramos encontrar nos textos: tomar un obradoiro, ir ao conselho, estar por começar19, … E sempre atenta a quem pode menos, traz-nos o desejo da vizinha: “Carmen baixa a mirada cara ás súas mans. Sempre que falamos da lingua e da súa experiencia na escola da aldea, chegamos ao mesmo punto: “Eu non sei nin escribir nin ler o galego... como me gustaría saber escribir na miña propia lingua”, coméntame resignada, co corazón roto”20.
Os objetos: Foto.
Os espaços: Estatua do Enrique Peinador.
Quem aqui tendes, descansado e orgulhoso, é o Afonso Novoneira, avô da Sara Guerrero que tocava o corno na Banda Municipal. Músico comprometido, foi levado uma noite do 36 por tocar o hino republicano quando a vitória da Fronte Popular de abril. Nunca apareceu. Por isso a estátua.
Há uma genealogia possível. Há uma avó que odiava as festas e que mesmo assim cruzou o olhar na verbena. Ou na sessão vermu. Há uma mãe e um pai a namorar no parque da fonte da Gándara. Uma pedida de mãos aos berros. A anunciação da prenhez aos berros.
Uma meninha a correr atrás dos pássaros, a coar-se nos jardins do balneário para rir dos roupões dos banhistas, a espiar no verão a chegada das veraneantes. Uma moça a chorar o coração partido, a matéria reprovada (injustamente, é claro), a queda da moto aquele dia que baixou a Vigo.
Há uma genealogia que pode mudar de bairro e passar de Mondariz a Carvalho e de Carvalho à Corunha mas que um sotaque diverso coloca no México DF.
Andamos a fazer aqui o esforço de lhe inventar uma vida a Sara Guerrero e já ela o fez por nós. Escreveu e representou o espetáculo Raigame, em que fabula esse avó intérprete de corno na banda municipal e essa mamã Laura que canta ao vento que vai ser mãe. Eu coloquei-lhe ao avô o final do bisavô de uma amiga, porque o contar é o que tem: "Eu non podo facerme responsable da veracidade do meu relato", diz Sara Guerrero na performance. Não podemos mais que concordar com ela.
Raigame é a tentativa de contar a experiência migrante longe da raiva. Fazer que percebamos, aquelas que não andamos o mundo, as emoções porque passa alguém que muda de lugar. A autora entende o espaço como um compasso que nos orienta e ajuda a definir. O corpo habita uma geografia concreta, a cicatriz da queda da bicicleta foi aí nesse recanto e não noutro, a mão firme que segurou a caçadora foi naquela noite fria ao sair do teatro. E vai narrando, aos nossos olhos, acompanhando de objetos, um mapa chegado, reconhecível, familiar.
Construímo-nos como pessoas estando. Que acontece quando o compasso perde a cadência, quando perdemos os referentes? Que se passa quando os objetos chegados, reconhecíveis, familiares, hão de ser recolhidos em uma caixa?
Fica uma frase. Migrar é mui difícil. Migrar é mui difícil. Migrar é mui difícil.
Por vezes resta só o desejo de ser outra, aquela que vês aí no parque, felicidade alheia que anelas para ti, meninha que está longe da raiva e tão chegada à tristeza. Por vezes fabulas.
E dás em escrever vidas que podem ser a tua e que sim e que não.
Os espaços: Vello Hotel de Mondariz
Os espaços: moinho da Veiga.
Arde a Galiza com o lume forestal e Sara Guerrero berra Eu son o monte.
Sara Guerrero chegou a nós procedente de México DF via Barcelona: Eu medrei nunha das cidades máis grandes do mundo e nunca pensei que o meu ambiente vital fora daniño dalgún xeito. Os problemas nerviosos de meus pais, a miña ansiedade por aproveitar o tempo ao máximo dende os oito anos eran cousas que pasaban a todos, cosas do corpo que estaban relacionados co carácter persoal...32 Da cidade mais populosa à aldeia. O luxo para quem vem do concreto e o alcatrão: Cando lle mando fotos à miña família sempre escriben que ter esta vista é un privilexio. Que goce dela. E eu crávolle a mirada e non vexo máis que unha cordilleira verde que se estende por todo o horizonte (Eu son o monte, pág. 13). Esse olhar a se cravar nos nossos horizontes é o olhar alucinado da distância. O olhar antropológico e explorador. Porém um olhar que desconhece os signos, que não acerta a decifrar as mensagens: Nunca nos atrevemos a adentrar-nos no monte. Tiñamos medo de perdernos e que nos dixesen Vós non sodes de aquí, non andedes sós, non coñecedes o monte. Esas camiñadas eran o mellor do día. Non podiamos arriscarnos a perdelas. (Eu son o monte, pág. 17).
Como sempre, Guerrero partilha connosco o seu processo de aprendizagem: Gina, está mirando pola súa fiestra. Esta atenta e sinala cada cousa que teña mudado dun día ao outro. A súa mirada vaise pousando dun lado a outro cunha meticulosidade e concentración que parecera que está lendo. De súpeto, algo ve e dispara a súa memoria. Gina empeza, de xeito natural, a contarme a súa historia, que é tamén a do monte33. Escuita as estórias que as vizinhas podam botar e assim começa a ler a paisagem: Cada narración que teño escoitado é unha proba máis de que a historia da humanidade e tamén a historia do monte e viceversa; son historias en indisolubles, historias dunha vida en común na que se toma e se da. (E é xusto dicir que a veces tomamos máis do que damos)34. Guerrero, como as protagonistas do seu livro, adentra-se no espaço desconhecido, estranho, para o que não conta com compasso até se sentir mais cómoda nele que no doméstico. No domesticado. Reabre os velhos caminhos comidos do tempo e a vegetação, procura os marcos dos velhos lindeiros quando chegam as cartas com a ordem de limpar tudo, chora quando corta madeira para sobreviver uns messes, aprende as quendas de rego. Aínda hoxe, a nosa tía só e capaz de explicarnos como chegar ao río a través deses camiños xa case inexistentes. Na súa memoria, o espazo está organizado a través deses sendeiros. A ela os camiños axudáronlle a andar por fóra, na herba e entre as árbores, e agora axúdanlle a andar por dentro, na lembranza35. O monte é o espaço em que se dilui o corpo, onde parece que essa excisão identitária entre a vizinha de México e a vizinha de Sabaxáns perde dureza: Sair a camiñar na alborada e cruzar camiño cunha raposa. Estar de sorte e ver ao lonxe un par de cervos a pastar no val. Adentrarse no monte e temer a pantasma do lobo. // Así como o silencio ensina o canto das aves, o monte, a como cohabitar coas innumerables caras do salvaxe. O humano disólvese, miúdo, na presenza da vida absoluta e por cada serpe partida em dous, o rato atopa un buraco na adega; por cada teixugo contra o que as rodas dun coche arremete, a toupeira abre camiños cara a raigame do cogombro. (Eu son o monte, pág. 36). Quiçá é só essa comunhão total com a natureza aquilo que oferece esperança: Amaso o terro. Prepároo para probar e botar nel as miñas raíces. // E se o millo xermola, estarei por fin na casa. (Eu son o monte, pág. 31). E em certa maneira, está: As mans de Isolina son unha extensión do monte. Son delicadas. Con elas protexe e acaricia docemente os pequenos brotes verdes que nacen na terra. Son esas mesmas mans as que preservan a vida36.
Se um final fermoso tem a história que nos traz Sara Guerrero é que a sua protagonista, no final, sabe: Miro pola fiestra. Todo é monte. A néboa elévase. A terra está a expirar. Acompáñoa. Escóitoa. Agora as raíces beben do que fora xeada. Axiña van agromar. Seino. (Eu son o monte, pág. 70). Gina aprende-lhe o monte a Sara e ela, como dele aprendeu, dá de volta: “O meu primo levábame cargando nos ombreiros cando eu era nena e tiña que ir ao médico. Cruzaba toda a aldea comigo e así cruzabamos os pasos de Tatín. Xa non podo andar ata alá, pero coma me gustaría camiñar outra vez por alí e ver como están. Ten caído algún? Aínda está a ponte do pau que estaba por alí no camiño?” // Móstrolle a foto que tomei dos pasos no meu paseo e ela abesóuraa coma unha lectora voraz que se reencontra coa súa historia favorita logo de toda unha vida lonxe dela37.
Arde a Galiza com o lume forestal e Sara Guerrero berra Eu son o monte.
Deveriamos berrar todas Eu son o monte! e acabar assim este roteiro.
Eu son o monte! Eu son o monte! Eu son o monte!
1https://osalto.gal/rehabitar-rural/axenda-rural-cronica-peregrinacion-franqueira
2https://osalto.gal/rehabitar-rural/defensa-caminos-rurais
3Díaz del Castillo, Bernal: Historia Verdadera de la Conquista de la Nueva España, Alianza universidad, 1989, pág. 153.
4https://osalto.gal/migracion/migrar-cidade-campo-mudar-terrazas-horreos
5 https://osalto.gal/rehabitar-rural/presentacion
6https://osalto.gal/rehabitar-rural/facer-vino-no-rural-tradicion-memoria-e-identidade
7https://osalto.gal/rehabitar-rural/odisea-retornar-rural-
8https://osalto.gal/laboral/as-esquecidas-muller-mundo-rural-coidados-empregadas-fogar
9https://osalto.gal/rehabitar-rural/presentacion
10https://www.pikaramagazine.com/2022/09/migrar-al-pais-de-nunca-jamas/
11https://www.elsaltodiario.com/rural/apuntes-despolitizacion-rural-
12https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/a-gabanza-do-traballo-e-a-condana-do-pracer:-vestixios-do-franquismo-no-rural
13https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-
14https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-
15https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-
16https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-
17https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-
18https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/(des)aprender-galego-
19https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/mobilidade-mocidade-carencia-servizos-transporte
20https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/(des)aprender-galego-
21https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/fuxir-atolar-vida-mulleres-fronte-machismo-conservadorismo
22https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/faciana-rural-feminismo-
23https://www.nosdiario.gal/articulo/entrevistas/sara-guerrero-identidade-flutuante/20250801141730229982.html
24https://www.nosdiario.gal/articulo/entrevistas/sara-guerrero-identidade-flutuante/20250801141730229982.html
25https://www.elsaltodiario.com/colonialismo/as-festas-coloniais-do-veran
26https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/rehabitar-rural-insoportable-sutileza-racismo-mecanismos-exclusion
27https://www.atlantico.net/condado-paradanta/mondariz-crece-llegada-mas-refugiados-mali-son-260_1_20240901-2719826.html
28https://www.abc.es/espana/galicia/mondarizbalneario-acoge-200-malienses-recelo-solidaridad-vecinos-20240825040107-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.abc.es%2Fespana%2Fgalicia%2Fmondarizbalneario-acoge-200-malienses-recelo-solidaridad-vecinos-20240825040107-nt.html
29https://www.pikaramagazine.com/2021/10/producir-para-tener-permiso-de-vivir/
30https://www.elsaltodiario.com/actualidad-lgtbiq+/siobhan-guerrero-estabilidade-corpo-sexuado-produto-dunha-historia-colonial-
31https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/abrindo-a-porta-dunha-casa-abandonada-hai-mais-de-trinta-anos
32https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/infancia-no-rural
33https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia
34https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia
35https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/defensa-caminos-rurais
36https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/as-mans
37https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia








Ningún comentario:
Publicar un comentario