Buscar neste blog

mércores, 20 de agosto de 2025

ROTEIRO IMAGINÁRIO (e não) POLA VIDA E OBRA DE Sara Guerrero por Susana S.Arins


Os roteiros imaginários (ou não) são uma versão fantasiosa dos roteiros biográficos. Exigem por parte das participantes a capacidade de se deslocar a outros lugares pois o espaço em que se desenvolvem não deixa de ser uma metáfora doutros espaços.

Os roteiros imaginários (ou não) nascem da leitura atenta da obra das autoras roteiradas e não são outra cousa que uma escusa para partilharmos os seus textos.

A autora que hoje nos ocupa é Sara Guerrero. 

Construimos este roteiro apoiadas na leitura da Eu son o monte (euseino?, 2024), o visionado da performance Raigame e os artigos da autora publicados em O Salto Galiza e Pikara magazine ademais de entrevistas disponíveis na rede. 


Os objetos 1: Monedeiro e cartões.

Nesta bilheteira de Sara Guerrero guardam-se documentos preciosos: o seu NIE, conseguido após cinco anos de estadia neste país, o cartão do SERGAS, que não possuia quando a covid e a impediu de receber a vacina quando esta chegou, o cartão do banco, que tardou em ter porque nem conta bancária podia abrir, uma foto carné das sobrinhas, que não vê desde que cruzou o oceano, o cartão do metro de Barcelona, onde vive agora, e uma estampa da virgem da Franqueira, que lhe ofereceu a sua vizinha Lourdes quando a trouxe de volta da romaria1.

Porém nenhum destes documentos val nada no lughar. De que serve un carné no medio da montaña? Non digo que non teño papeis. Ninguén polo de agora dixo que tiña dereitos (Eu son o monte, pág 45). E ti de quem vens sendo? De que casa?, qual o teu alcume? Que fazer quando não tens linhagem na comunidade? Quem é Sara Guerrero? 

A vizinhança coloca. Nós colocamos: és a de fora. No lugar em que o DNI não se importa, porque ti és o da Toutona e ti a do Pereiro, perante a falta de nome outorgado pola coletividade, a exigência de documentos, de justificação, de causa e razões: que fazes aqui? “Agora resumo a resposta nunha frase. Pola miña parella. Aínda que non sexa certo. Non completamente. Pero estou cansa de explicar. Estou cansa de explicar como cheguei aquí e que, polo tanto, non son de aquí. // Coma se non o soubesen. // O único que queren é oírmo dicir.” (Eu son o monte, pág. 14)

Recalcar a marca, a cruz. Só querem que o afirmes: eu não sou de aqui.

Quem é Sara Guerrero? Ela afirma-se rotunda: eu sou o monte. Não a floresta, não a fraga. O monte. O espaço assilveirado, caótico, imprevisível. O monte a monte. Abandonado, com caminhos cegados2, inçados de gestas e fentos. O monte. A surpresa da víbora a assobiar no caminho. O lugar em que perder-se. O espaço que podes conhecer se deixas de banda o medo, se aprendes “a súa língua coa única vontade de volver atopar o xeito de reaparecer” (Eu son o monte, pág. 70).

Quem é Sara Guerrero? A pessoa que podes conhecer se deixas de banda os preconceitos. 


Os objetos: O livro chegado do México

Um dos poucos livros que puido trazer Sara Guerrero na sua equipagem foi este de Bernal Díaz del Castillo. Bernal, como a Sara, cruzou o oceano para se instalar noutro mundo, novo para ele. E escreveu esse lugar. Conta-nos na sua crónica a viagem polos montes desde a Vera Cruz até Tenochtitlán e os seus encontros com as habitantes das aldeias e vilas e cidades, com os sabores novos, os animais diversos, os froitos saborosíssimos. Conta-nos também o extermínio e dominação dessas pessoas e hábitats:

 “y partimos de Cempoal demediado el mes de agosto de 1519 años, y siempre con muy buena orden, y los corredores del campo y ciertos soldados muy sueltos delante; y la primera jornada fuimos a un pueblo que se dice Jalapa, y desde allí a Socochima, y estaba muy fuerte y mala entrada, y en él había muchas parras de uvas de la tierra; y en estos pueblos se les dijo con doña Marina y Jerónimo de Aguilar, nuestras lenguas, todas las cosas tocantes a nuestra santa fe, y cómo éramos vasallos del emperador don Carlos, e que nos envió para quitar que no haya más sacrificios de hombres ni se robasen unos a outros y se les declaró muchas cosas que se les convenía decir3”.

É claro que o olhar da Sara Guerrero é outro. Sara vira cronista da sua vida na Galiza, muda asterrazas polos hórreos4 e dispom-se a documentar a experiência de migrar a unha aldeia galega5. Fez crónica durante messes desde o blogue Rehabitar o rural. Não sabemos se sabia, mas ao tempo, estava a se preparar para escrever a sua obra narrativa Eu son o monte. Trechos do livro que ficaram ancorados nas nossas tempas espreitam-nos desde as entrelinhas dos artigos. 

Sara Guerrero exerce de exploradora e antropóloga e cronista: tem ante si um mundo novo e caminha os seus montes, habita as suas casas, para o entender, para o compreender. Quer saber todo das outras. As suas outras somos nós. Porém, a autora rejeita deitar sobre nós a olhada ocidental. Renuncia a ser o Bernal que fala de naborías como de ervilhas e dos costumes alheios como de trasnadas demoníacas.

A metodologia exploradora da Guerrero é singela: observação, corpo, escuita e achegas expertas. 

1. Atender àquilo que os sentidos oferecem: 

“Asómome à ventá. Todo son montañas. A néboa elévase como se estivesen a expirar. Cheira a humidade. Agora sei a que ole. Axiña vai chover. Agora seino.” (Eu son o monte, pág. 13).

2. Pôr em contato corpo e espaço: Apenas o sol alumea, saímos de casa e dirixímonos, sombreiros e tesoiras na man, cara ás fincas. É a primeira vez que vendimo na miña vida. Fóra dos documentarios sobre os procesos de elaboración artesanal de produtos gourmet, nunca vira como se fai. María, entusiasmada polas miñas ganas de aprender, ensíname con dilixencia e coidado como seleccionar a uvas do acio6.

3. Conversar com a vizinhança para saber das suas histórias: Adelina ten o humor máis agudo e áxil de toda a aldea. A rapidez do seu pensamento sorpréndeme sempre que falo con ela. Penso que, se tivese a oportunidade de estudar, sería a mellor escritora e humorista de Galicia. Gústalle beber. Só falar de Mallorca faille recuperar a lucidez. // “Non hai sitio máis bonito. Estiven tamén en Tarragona, mais non ten comparación. Pasaba medio ano alá desde 18 até os 24 anos. Traballaba nun restaurante. Ti sabías que à cervexa alá se lle di “birra”? Ao principio eu non entendía moito, pero logo si. Os fins de semana iamos à praia… Foron os mellores anos da miña vida. Era moi feliz. Se fose por min, eu quedaría alá, non regresaba7.

4. Entrevistar especialistas ou fazer leituras peritas para achegar-se aos fenómenos detetados: 

Para María Ferreiro, responsábel da Secretaría da Muller do Sindicato Labrego Galego, a Lei de Titularidade Compartida é unha ferramenta ideal para reverter a situación de pobreza das mulleres campesiñas: “Foi un momento de alegría porque foron moitos anos de reivindicación. Dá ferramentas para reverter esta situación. Mais os números falan por eles mesmos. A lei é un fracaso. Hai un descoñecemento total da súa existencia. Fixemos unha grande campaña mais os números seguen aí”8.

Esta metodologia, que não é outra cousa que a maneira adequada de se instalar em um lugar novo, faz que as outras da Sara Guerrero apareçamos na sua obra afastadas de tópicos, mais chegadas à complexidade que envolve a vida rural. As vidas rurais: 

Pensei que cambiar o meu domicilio da cidade ao campo implicaría ter máis tempo para min mesma e descansar. Pero este tipo de vida non é o escenario común da vida nas aldeas galegas. Pénsase que saíndo da cidade a cotidianidade estaría composta pola tranquilidade no medio da natureza e pola boa comida. Pero as aldeas son distintas ao que esperaba e poucas semanas de vida no campo demostráronme que había moito por facer, por aprender, e moitas maneiras distintas de levar a vida, a diferencia do que se nos conta nos estereotipos9.



Os espaços: diante da Guardería Municipal.

Nesta porta petou Yosehanna Ledesma há mais de 10 anos. Aqui, ao Centro Municipal de Formaçom e Emprego, acudiu para informar-se sobre as suas oportunidades laborais. Yosehanna entregou o seu currículum: 27 anos, estudos de Comunicação e Jornalismo, experiência sobrada, idiomas. 

Aquí las chicas dominicanas como tú comienzan limpiando casas”, foi a resposta que recebeu da técnica de emprego. Só mirou nela o que habitualmente vemos todas: origem e cor de pele. Limpando casas ou prostituídas, faltou-lhe dizer. Os únicos destinos possíveis para as mulheres do sul, para as mulheres racializadas. 

Sete anos lhe levou a Yosehanna sair da situação de precariedade. Como a Gabriela Frías, como a Kenia García, como a Nadia Zúñiga, como a Sara Guerrero. Mulheres que tinham um projeto migratório baseado nos seus estudos e que viram como estes eram anulados e extinguidos ao passar a fronteira. E como explicar que a tua utopia era outra?: Unha vez ao mes visítanos o cura. Sempre de noite. Mándame unha mensaxe pola mañá e entón dedicamos todo o día a limpar a casa. Cando chama à porta, saímos a axudalo coas bolsas que trae. Pasamos ao comedor. El nunca fai ningún comentario sobre a casa. Non sinala o po nas paredes nin as arañeiras que unen os recantos. Mírame e pregunta Que plan tes? Desármame. Hai moito que non planeo nada.” (Eu son o monte, pág. 40) E ficam, elas, rendidas, derrotadas polo racismo de uma Lei de Estrangeiria que só as pretende manter na precariedade: “Socialmente me sentía inferior por ese estigma de mujer migrante que no quieren en ningún empleo que no sea de cuidados y otros sectores feminizados… eso baja la autoestima porque llega el momento en el que te sientes inútil para otras cosas”, rememora Kenia García na reportagem Migrar al país de Nunca jamás, para Pikara Magazine10 . E a protagonista de Eu son o monte é o seu alter-ego: “Os meus dedos percorren os meus pregos. En fronte do espello, atópome deforme. Prefiro non mirar. Pechar ollos antes de enfrontarme ao retrato da desesperanza. A fame. A falta. A inmobilidade. // Prefiro pechar os ollos.” (Eu son o monte, pág. 47).

Sara Guerrero, dramaturga, houve de reciclar-se em jornalista: “Viaxo cinco horas para asistir à xunta do consello editorial. Levo o abrigo vermello que comprei aos dezasete anos co meu primeiro soldo. Lévoo porque é o único que teño. Poño os meus mellores zapatos e a miña mellor blusa. Aínda así, cando me miro no espello, o único que vexo é un corpo exhausto. // Calo durante toda a sesión ata que preguntan por min. Repito a historia. A historia da casa. Pagan por peza escrita. Non menciono que non son periodista. Non digo que non teño papeis.” (Eu son o monte, pág. 49). E a jornalista que agora é utiliza os seus espaços de escrita para erigir-se em altifalante das ninguém, dando conta, nas suas reportagens, das odisseias das pessoas migrantes e do racismo estrutural da nossa sociedade e das nossas instutuições. 

Oferecendo espaço para que Yosehanna Ledesma alce a sua voz. Ofrecendo-nos em espelho o nosso colonialismo.



Os espaços: casa na onda a praça de abastos


A esta casoupinha chegou Sara Guerrero há seis anos: 
A casa onde vivimos ten máis de cen anos. Antes era unha corte para animais. Antes a xente vivía cos animais. Coma todas as outras casas vellas, está feita de pedra. O chan e o teito son de madeira. Cando entramos por primeira vez, camiñamos coma se estivesemos a pisar unha alfombra de vidro. Tiñamos medo de que a madeira se derrubase baixo os nosos pés. Faltaba un cristal na porta e os colchóns tiñan rastros, coma se alguén parise alí hai anos. Quizais un gato. Quizais o abandono. De calquera xeito, cando chegamos xa marchara (Eu son o monte, pág. 14). 

A casa, velha, abandonada há trinta anos, virou em lar. Abriram portas e janelas, prenderam a cozinha de ferro, eliminaram aranheiras, deram nome aos ratos que corriam polo faio, tenderam a roupa ao ar do sul, sacharam a leira e puseram jitomates, adoptaram um gato e um coelho. Fizeram das quatro paredes, refúgio. O lugar onde era possível ser: A vida simple. Mirámonos. Isso é o que me ofrece. Días ditados polo clima, polos ciclos lunares e a saída do sol. Mirámonos. Estáme convidando a entrar nela. O ceo, a casa, a terra. Todo o pasado, unha holografía. Despréndome do que algunha vez supuxen que sería a miña vida e entro na casa que promete confiarnos o alivio ao desacougo. // Aquí es, dígome e entro. (Eu son o monte, pág. 18).

Porém, o tempo corre e traz no ar o isolamento, a precariedade, a soidade, os desencontros, a falta de oportunidades, o frio físico e social. E aquilo que devera ser acuvilho devém em poço em que afundir-se e fugir da violência do mundo: Pagamos o prezo do silencio cos rumores que corren ao noso redor. Hai días nos que non me apetece sair da casa e o único que podo facer é acurrucarme a chorar: Xa non chamo à miña família. Non sei que dicirlles cando me falan da cidade, da inflación, dos vellos amigos. Eles non saben que dicirme cando lles conto que cada vez que vexo a Garda Civil me dan ganas de echarme a correr. // A casa péchase. O que fora refuxio converteuse nunha cova da que non son capaz de sair. O lixo acumúlase ata que reborda e sacalo fóra é absolutamente necesario. (Eu son o monte, pág. 42).

Porque aquilo que o mundo no consente é que saiamos do papel que nos compre. Se somos migrantes precarizadas não podemos dançar alegremente no comedor. Entramos na caridade. Devemos responder com tristeza e apoucamento. 

Lá, naquela parede, quando a catástrofe do Prestige e no dia de reflexão antes das eleições, eu e os meus irmãos fizemos uma pintada (a minha primeira e única pintada): acorda-te do mar quando vaias votarFizemos sem segredos, à luz do dia, dando por feito que ninguém nos ia denunciar. Ninguém fez. Porém, automaticamente, apesar de ter-nos criado no lugar desde a nascença, voltamos ser os filhos e filhas do mestre, as de fora. Quem éramos nós para lhe pedir à vizinhança responsabilidade social e política? A parelha protagonista de Eu son o monte merca unha bandeira com a sereia de Castelao por pendura-la na janela. Ela adora esse foucinho que agora já não é só comunista, mas trabalho a pé de leira. A ofensa: esse denantes mortos que escravos. Automaticamente o estigma. “A veciñanza defende a súa escravitude coma se fose o seu maior logro. Séntese orgullosa dela: Utilízana como parámetro para desprestixiarnos. // Coma se quixesen que pasasemos por ela. // Coma se fosemos merecentes da nosa desgraza”. (Eu son o monte, pág. 43).

O peso da repressão e a moralidade franquistas nas consciências. Sara Guerrero reflexiona sobre elasA propaganda franquista adicouse a confundir a poboación e, sobre todo, a infundir medo directa ou indirectamente; perseguindo e castigando, ou vixiando e intimidando a través de discursos. Desde entón, falar de política converteuse nun tabú que perdura até o día de hoxe11.

Ao longo da ditadura, cantas xeracións non se educaron baixo discursos que satanizaban a vida fácil e o descanso? Canto tempo pode tardar unha sociedade en desarraigarse de valores que rexeron décadas? De que xeito a opresión económica e cultural ás que aínda son sometidas as zonas rurais poden perpetuar un ensimesmamento que sempre toma como referente ideal o pasado? Non hai que esquecer que, ao fin de todo, detrás de todas estas cuestions, estamos a falar de vidas. Como dicirlle á muller que perdeu o seu marido cando ela tiña trinta anos, que tiña o dereito de volver namorarse? Ou a outra muller cunha enfermidade crónica, que cada ano se ocupa de máis de cinco fincas cheas de videiras, que está ben deixar de traballalas se iso compromete a súa saúde? Que dicir de meu veciño de setenta anos que cando lle suxiro tomarse un día de descanso ou saír de casa me responde cun ton irónico e despectivo: “Si, si, vou a ir eu a pasear con todo o que teño que facer. Iso é para a xente que non fai nada”12.

Ao final, a casa foi novamente abandonada e fechada, como trinta anos atrás. De fogar passou a ser depósito de memória. De memórias: En silencio, volvemos pechar a casa. O eco das nosas risas, o tremor das nosas danzas e o abatemento dos nosos prantos, canto tempo reverberarán nas paredes? Estarán aínda alí cando a seguinte persoa abra a porta? Quedará algo de nós? (Eu son o monte, pág. 70)

Atendede. Silêncio. Ainda se escoita.



Os objetos: caderno de notas

Neste caderninho foi tomando nota Sara Guerrero das palavras novas que lhe oferecia a nova língua que encontrou em Sabaxáns: “A primeira vez que escoitei o galego foi cando coñecín á familia do meu compañeiro. Entrei á súa casa nubrada polos nervios. A súa nai recibiume cun sorriso e nun castelán que carecía do seseo habitual do meu país. Foi entón cando lembrei que a familia do meu mozo migrara da península. Seguín avanzando cara aos avós. Refreguei as miñas mans suorentas contra o meu vestido para tenderllas ao seu avó José. O delgado home de ollos azuis recibiu a miña man alegremente e díxome algo do que apenas entendín unha ou dúas palabras. Pensei que era produto dos nervios, así que fixen o que se adoita facer cando non se entende o que che acaban de dicir: sorrir e asentir. // Unha vez pasado o avó, aproximeime á avoa: una muller forte de pel rosada. Cando falou... alí si que abrín os ollos. Non entendín absolutamente nada. Ela seguiu falando e preguntándome cousas. Eu quedei tola. Por que non a entendía? Era a súa dicción? Era que falaba demasiado rápido? Pedín auxilio coa mirada ao meu compañeiro. El traduciume o que dixera a súa avoa. Era galego13.

Sara Sabir, ex-aluna galego-marroqui da minha escola, tinha uma sobremesa diferente. Diante do chá verde trocava aulas com o seu pai e a sua mãe: ela aprendia-lhes galego e ele e ela aprendiam-lhe árabe a Sara. Onde, senão, podem aprender galego as novas vizinhas, as chegadas de fora? Nem nas escolas é prioridade. Ao alunado migrante aprende-se-lhe espanhol, quando é atendido como manda a lei. O habitual é que se apanhe como poida. “As intencións das migrantes de aprender galego están ratificadas na investigación de Iria Vázquez no seu capítulo no libro Muller inmigrante, lingua e sociedade editado pola editorial Galaxia. As deficiencias institucionais en políticas de normalización lingüística son evidentes, mais a vontade de achegarse a unha lingua (ou a potencial vontade) non debería de ser obstaculizada pola sensación de sinalización e reproche á que moitas veces nos enfrontamos algunhas das persoas que chegamos ao país sen saber falar a lingua desta terra14. Assim, também o aprendizado da Sara Guerrero foi em espaços informais: “As mañás íanse en aprender das miñas veciñas como sementar verzas e en interromper as tarefas para beber auga e comer un bocadillo de queixo. Despois da comida, sobre as seis da tarde, Carmen e Maruja achegábanse á miña casa e chamaban por min: Sara! E saíamos as tres a dar un paseo polo monte. Ese era o horario da miña escola de linguas”15.

Se lemos os artigos de Guerrero n’O Salto Galiza em ordem cronológica acedemos também ao processo de iniciação e aperfeiçoamento na língua galega da autora, não na depuração das interferências do castelhano, difícil ao ser o aprendizado informal, mas na incorporação de vocabulário e expressões genuinamente populares. Porque Sara Guerrero aprende a língua com o corpo: “Aprender galego no rural foi unha fortuna. Cada historia ensinábame algo, cada persoa sorprendíame con diferentes refráns e xogos de palabras. Mesmo traballar nas veigas resultaba unha lección didáctica na que aprendía o que significaba “achandar” mentres me ensinaban a achandar a terra co sacho16”.

Falar a língua achega à comunidade. Facilita a conversa. O diálogo: “Aprendo rapidamente a sua língua. Aínda que me falan em español, os xestos sempre se suavizan cando lles contesto coas súas palabras que, de tan lixeiras, parece que me escapan como nubes dos beizos. Às veces, cun Boas noites emana un sorriso dende as gretas. Aférrome a eses momentos coma se fosen unha promesa. Si, algún día.” (Eu son o monte, pág. 27). 

Porém, “Na Galiza, aprender a lingua non só implica entendela e falala, senón estar preto dos prexuízos e do desprestixio.17 E, como sempre, para perceber melhor, Guerrero fala com as vizinhas e faz emergir o alcanço do dano infringido por décadas de humilhações e castigos. E também essa derrota da épica, assim nomeada por Ana Cabana, na recusa ao abandono: 

“—Nai, que día é hoxe?- preguntou con picardía.

Segunda feira.

Non, ho.- respondeulle Carmen-  Hoxe é lunes. A mestra ensinounos como se teñen que dicir os días da semana: lunes, martes, miércoles, jueves, viernes, sábado y domingo.

Todos deixaron de comer e miraron para ela cos ollos abertos. Tras uns segundos botáronse a rir.

Ai, non. Vaime a dicir a túa mestra o que ben sei eu...!

Moito lle gusta a Carmen contarme esa historia para despois comentar, con orgullo, que a súa nai non mudou nunca o seu xeito de referirse aos días da semana18.

Consegue Sara Guerrero contar-nos a nossa língua, que agora também é dela, como essas achegas mexicanizadas que adoramos encontrar nos textos: tomar un obradoiro, ir ao conselho, estar por começar19, … E sempre atenta a quem pode menos, traz-nos o desejo da vizinha: “Carmen baixa a mirada cara ás súas mans. Sempre que falamos da lingua e da súa experiencia na escola da aldea, chegamos ao mesmo punto: “Eu non sei nin escribir nin ler o galego... como me gustaría saber escribir na miña propia lingua”, coméntame resignada, co corazón roto20.



Os objetos: Foto.


Olhai esta foto. São Palmira e Carme da Arameira o dia em que baptiçaram as suas crianças. Estavam bem felizes no adro da igreja. Quem diria que a Palmira seria abandonada polo homem! Quem diria que a Carme ficaria viúva aos poucos messes! Sozinhas para sempre. Fechadas no lugar. 

Se há uma presença constante na obra de Sara Guerrero essa é a das mulheres rurais e as suas problemáticas. Assomam em Eu son o monte com soidades que reflictem soidades das vizinhas verdadeiras que habitam os artigos da Guerrero jornalista. A Dalia com um transplante de pulmão ao lombo que bem pode ser a Pilar da narrativa. A Rosinha louca que bem pode ser a Palmira. A precariedade, o alcoolismo, os problemas de mobilidade, a falta de cotizações, a emigração, a velhice solitária. “Hai unha idea moi clara no imaxinario do rural sobre o que a muller, unha boa muller, ten que ser. Dolores era todo o contrario. Unha boa muller casa e ten fillos. Preferiblemente non se divorcia. Ten emprego e traballa a terra (se vive na aldea, procura o seu eido e, se vive fóra, axuda á familia as fins de semana e ao longo do verán). Unha boa muller é discreta (pode haber excepcións en canto ao carácter, mais é de mal gusto ser vaidosa e amañarse en demasía) e, tanto se está casada coma se non, saír de noite coas amigas pode causar reticencia. Ademais, non importa se ao final do día ela e o marido traballan o mesmo tempo fora de casa, ao chegaren, o home (e/ou o fillo da escola), ela debe de ter a comida feita e, por suposto, ocuparse da limpeza da casa.21

As mulheres que não respondem a esse perfil, tenhem-no difícil. Carregam mais golpes que as demais. Sara Guerrero fala com elas, dá-lhes voz, pede-lhes as suas histórias para contá-las. E elas falam, usam a voz, contam-se. Através da vizinha feminista, que reflexiona sobre as suas condições de vida, mostrando-as em toda a sua complexidade:  Ao falar do lugar que adoitan ocupar as mulleres nas sociedades rurais, parecese que só hai dúas posibles lecturas: ou se di que viven totalmente oprimidas, ou que o rural, en realidade, é un matriarcado. Este tipo de dicotomías son produto da mirada patriarcal coa que se ten mirado ás mulleres dende hai séculos. Mais ningún deses dous estereotipos achégase á realidade  e, ademais, no caso do rural,  ambas lecturas están feitas desde unha perspectiva paternalista urbanista que insiste en definir e en dicirlles ás mulleres quen son, que teñen que facer; que as mira como se estivesen atrasadas no tempo. E o que o que menos precisan é que chegue o feminismo occidental hexemónico a adxudicarlles responsabilidades que non funcionan do mesmo xeito en todos os lugares22.

Sara Guerrero aplica à escrita o processo aprendido na vindima e destila todo aquilo que conhece, reflexiona e pesquisa, para o condensar em breves trechos narrativos que têm o saibo do bom licor de ervas: Como as ventás da casa son de aluminio e se coa o frío, paso as tardes onda Pilar. Acende a cociña de ferro e axúdolle a preparar unha tarta de queixo. Sei que ela entende e, sen dicir unha palabra ao respecto, cada unha sostén a soidade da outra. Gústame cando estamos a agardar para sacar a tarta do forno. É cando sentamos à mesa e, ao non ter outra cousa de que falar, cóntame fragmentos da súa vida en Madrid. Di Cando cheguei alá, non quería nin ir ao mercado porque me daba vergoña non saber os nomes dos peixes en castelán. Mais logo ninguén coñecía as liñas do metro coma min. Encantábame vivir alá. Se fose por min, eu non viña de volta. Pero éche o que hai. Había que coidar dos vellos” (Eu son o monte, pág. 33)



Os espaços: Estatua do Enrique Peinador

Quem aqui tendes, descansado e orgulhoso, é o Afonso Novoneira, avô da Sara Guerrero que tocava o corno na Banda Municipal. Músico comprometido, foi levado uma noite do 36 por tocar o hino republicano quando a vitória da Fronte Popular de abril. Nunca apareceu. Por isso a estátua. 

Há uma genealogia possível. Há uma avó que odiava as festas e que mesmo assim cruzou o olhar na verbena. Ou na sessão vermu. Há uma mãe e um pai a namorar no parque da fonte da Gándara. Uma pedida de mãos aos berros. A anunciação da prenhez aos berros.

Uma meninha a correr atrás dos pássaros, a coar-se nos jardins do balneário para rir dos roupões dos banhistas, a espiar no verão a chegada das veraneantes. Uma moça a chorar o coração partido, a matéria reprovada (injustamente, é claro), a queda da moto aquele dia que baixou a Vigo. 

Há uma genealogia que pode mudar de bairro e passar de Mondariz a Carvalho e de Carvalho à Corunha mas que um sotaque diverso coloca no México DF. 

Andamos a fazer aqui o esforço de lhe inventar uma vida a Sara Guerrero e já ela o fez por nós. Escreveu e representou o espetáculo Raigame, em que fabula esse avó intérprete de corno na banda municipal e essa mamã Laura que canta ao vento que vai ser mãe. Eu coloquei-lhe ao avô o final do bisavô de uma amiga, porque o contar é o que tem: "Eu non podo facerme responsable da veracidade do meu relato", diz Sara Guerrero na performance. Não podemos mais que concordar com ela. 

Raigame é a tentativa de contar a experiência migrante longe da raiva. Fazer que percebamos, aquelas que não andamos o mundo, as emoções porque passa alguém que muda de lugar. A autora entende o espaço como um compasso que nos orienta e ajuda a definir. O corpo habita uma geografia concreta, a cicatriz da queda da bicicleta foi aí nesse recanto e não noutro, a mão firme que segurou a caçadora foi naquela noite fria ao sair do teatroE vai narrando, aos nossos olhos, acompanhando de objetos, um mapa chegado, reconhecível, familiar. 

Construímo-nos como pessoas estando. Que acontece quando o compasso perde a cadência, quando perdemos os referentes? Que se passa quando os objetos chegados, reconhecíveis, familiares, hão de ser recolhidos em uma caixa? 

Fica uma frase. Migrar é mui difícil. Migrar é mui difícil. Migrar é mui difícil. 

Por vezes resta só o desejo de ser outra, aquela que vês aí no parque, felicidade alheia que anelas para ti, meninha que está longe da raiva e tão chegada à tristeza. Por vezes fabulas. 

E dás em escrever vidas que podem ser a tua e que sim e que não. 


Os espaços: Vello Hotel de Mondariz


Sara Guerrero é migrante. E só migrante? Sara Guerrero é escritora. Escreve em galego. É escritora galega? Deixa por isso de ser mexicana? Ela mesma nos advirte: Gustaríame ser moito máis flexíbel co uso das miñas dúas línguas. Non é complexo, a min gústame escribir en galego e para min non é ningún conflito, pero tampouco me gusta que me digan quen son sen consultarmo, por exemplo, “ti es autora galega” sen tomar en conta o xeito no que eu me autodefino23.

Para as pessoas que respondemos àquilo que marca a norma social, brancas, cis, hetero, acomodadas, a questão da identidade não é complexa. Ou sim, mas é possível que prefiramos não vê-lo. Porém, para tantas outras, a identidade está sempre em movimento, a flutuar. “Eu son unha escritora mexicana, mais non quere dicir que sexa o único que son. (.../…). É verdade que é difícil pensarme a partir dunha identificación cunha identidade galega ou catalá, porque a exclusión por certos espazos sociais por ser unha persoa migrante do sur global dana moito.”24

Para percebermos bem esta reticência da autora nada melhor que ler as suas reportagens, em que analiza a imagem da migrante que temos nas sociedades galega e espanhola: 

Sabaxáns, Pontevedra (1971). Carmen respira e volve repasar mentalmente todo o que gardou na maleta para asegurarse de que non esquece nada. Está a piques de saír da casa para tomar un tren cara Suíza, onde se encontrará con seu marido. Aos seus 21 anos Carmen está ansiosa por deixar a súa casa na aldea, onde os cartos e unha boa cea son anhelos persistentes. Non sabe con que se vai atopar en Basilea, pero sen dúbida calquera cousa será mellor que o que apenas ten na Galiza.

Seixido, Pontevedra (1974). Concepción está nerviosa. Aos seus dez anos non pode pensar en como será vivir na “grande” Cidade de México. Ela e a súa nai quedaron de verse na estación de Pontevedra con Olga e Olimpia, acompañadas dos seus respectivos fillos, pois farán a viaxe a México xuntas. Ao remate do día subirán ao avión emocionadas: a todas espéraas o marido á outra beira do océano.

As de Carmen e Concepción son paradigmas do que foron as migracións galegas cara Europa central e Latinoamérica na segunda metade do século pasado. A pesar de que ambas mulleres galegas emigraron na mesma década os destinos de cada unha recibíronnas de xeitos diametralmente distintos. 

Carmen e Concepción, ambas chegadas de contextos similares, topáronse con que a súa situación e identidade foron construídas no estranxeiro a partir dunha orde social que as clasificou como “boas” ou “non desexadas” na medida en que chegaban do Norte ou do Sur. Cando a política económica define as relacións e os tipos de traballos aos que as persoas migrantes poden aspirar, estas mudan a percepción de si mesmas, colocándose nun nivel social diferente ao do país de orixe. A identidade migrante depende pois da percepción social. 

Cardesín explica que antes da segunda metade do século XX as políticas migratorias europeas valoraban a migración non só segundo a clase do migrante, senón tamén pola súa raza: “A ciencia social era racista, críase que había varias razas ata que o holocausto nazi deu unha mala imaxe a esta práctica. No tope estaban os europeos do norte —ingleses, alemáns ou escandinavos—. No medio os europeos do sur —portugueses, españois, italianos, gregos— aos que se consideraba un pouco africanos”.  

Este racismo aparece-se nas festas, coloniais, do verão que celebram(?) A irmandade da Galiza com os países de acolhida dos seus emigrados: E, que hai que dicir da festa indiana de Ribadeo, aquela que predica simbolizar a irmandade entre a poboación emigrante española e a cubana, mentres que tanto o entretemento como os disfraces máis ben convirten a celebración nun símbolo claro de racismo? Refírome ao feiro de que as persoas españolas vistan de branco, mentres que as “cubanas” —negras— aparezan cousificadas e representadas de xeito exótico co único obxectivo de divertir aos brancos25.

Assim, a identidade migrante depende da perceção da sociedade de acolhida: “Na viaxe de regreso, a veciña pregúntanos sobre a vida no noso país. Sorrimos e mergullámonos na nosa memoria ata que ela, coma se non oíse nin unha palabra, Moita xente de aquí marchou para alá, para América, por iso eu sempre digo que hai que axudar à xente coma vós que vén buscar traballo e quere sair adiante; o que pasa é que hai moitos que só veñen roubar.” (Eu son o monte, pág. 25). Ou: Hai xa uns quince anos chegou a vivir na miña aldea Fabián, un home que migrou de Venezuela. Un dos primeiros traballos que atopou foi o de peixeiro ambulante. O outro día, falando do tema, contábame: “cando vendía peixe pasoume moitas veces que a xente notaba a miña cor de pel e tíñame medo. Algunhas persoas nin saían sequera da casa porque pensaban que lles ía roubar26."

Como os 200 moços malinenses chegados a este hotel em agosto de 2024 fugindo da inestabilidade e a violencia do seu país de origem, imerso numa guerra, á procura de um entorno seguro e melhores oportunidades de vida27 E lemos: El centro del pueblo de Mondariz-Balneario está a escaso medio kilómetro del balneario. Al ser preguntados por ABC, algunos de los vecinos, asomados a la calle desde su puerta o jardín, comparten su escepticismo ante la llegada de estos refugiados africanos. «A mí me parece una cantidad desproporcionada, más allá de dónde vengan», indica un vecino que prefiere mantenerse en el anonimato. «De momento no molestan. Pasean por aquí, van a lo suyo, pero no incordian. De momento»28. Sin embargo, José Antonio, vecino veterano del pueblo y con muchos años de mar a sus espaldas, duda sobre la reinserción de los inmigrantes, de si «realmente vienen aquí a trabajar», a la vez que deja claro que él «no es racista» y que ha tenido ocasión de visitar algunos de los países de los que proceden los chicos.

Ver mão de obra e não pessoas com direitos é a primeira marca para identificar o nosso racismo. Sara Guerrero avisa na reportagem Produzir para ter permissão de viver29.

possibilidade: invisibilizar-nos, desindentificar-nos com essa etiqueta alheia que levamos ao lombo. Negar-nos migrantes e berrar-nos Escritora!, Artista!, Jornalista!, Performer!. Porém chega Siobhan Guerrero e adverte-nos: Xente que sempre habitou a categoría do humano e [é a] que hoxe sente que a pode abandonar sen problema. O que afirman os feminismos e trasfeminismos negros, por exemplo, é que historicamente non habitaron a categoría de ser humano e sempre foron suxeitos deshumanizados, arroxados á animalización e á patoloxización. Ao non teren garantidos os seus dereitos humanos, afirman que este acto de desidentificación é unha trampa30.

Que fazer ló? Construir identidade e discursos que ofereçam outra maneira de ver as pessoas, os processos migratórios, que abriguem a diversidade e que nos acheguem esta de maneira positiva. O que faz Sara Guerrero: Sexa por tratar de indagar na identidade propia, por curación, por ganas de mudar de vida, por cartos, por traballo ou por amor, non cabe dúbida de que migrar é un dos anhelos máis básicos da humanidade. É unha das formas nas que nos podemos completar a nós mesmas. É unha forma de abrir os ollos e de abrir os mundos31.


Os espaços: moinho da Veiga.



Arde a Galiza com o lume forestal e Sara Guerrero berra Eu son o monte.

Sara Guerrero chegou a nós procedente de México DF via Barcelona: Eu medrei nunha das cidades máis grandes do mundo e nunca pensei que o meu ambiente vital fora daniño dalgún xeito. Os problemas nerviosos de meus pais, a miña ansiedade por aproveitar o tempo ao máximo dende os oito anos eran cousas que pasaban a todos, cosas do corpo que estaban relacionados co carácter persoal...32 Da cidade mais populosa à aldeia. O luxo para quem vem do concreto e o alcatrão: Cando lle mando fotos à miña família sempre escriben que ter esta vista é un privilexio. Que goce dela. E eu crávolle a mirada e non vexo máis que unha cordilleira verde que se estende por todo o horizonte (Eu son o monte, pág. 13). Esse olhar a se cravar nos nossos horizontes é o olhar alucinado da distância. O olhar antropológico e explorador. Porém um olhar que desconhece os signos, que não acerta a decifrar as mensagens: Nunca nos atrevemos a adentrar-nos no monte. Tiñamos medo de perdernos e que nos dixesen Vós non sodes de aquí, non andedes sós, non coñecedes o monte. Esas camiñadas eran o mellor do día. Non podiamos arriscarnos a perdelas. (Eu son o monte, pág. 17). 

Como sempre, Guerrero partilha connosco o seu processo de aprendizagem: Gina, está mirando pola súa fiestra. Esta atenta e sinala cada cousa que teña mudado dun día ao outro. A súa mirada vaise pousando dun lado a outro cunha meticulosidade e concentración que parecera que está lendo. De súpeto, algo ve e dispara a súa memoria. Gina empeza, de xeito natural, a contarme a súa historia, que é tamén a do monte33. Escuita as estórias que as vizinhas podam botar e assim começa a ler a paisagem: Cada narración que teño escoitado é unha proba máis de que a historia da humanidade e tamén a historia do monte e viceversa; son historias en indisolubles, historias dunha vida en común na que se toma e se da. (E é xusto dicir que a veces tomamos máis do que damos)34. Guerrero, como as protagonistas do seu livro, adentra-se no espaço desconhecido, estranho, para o que não conta com compasso até se sentir mais cómoda nele que no doméstico. No domesticado. Reabre os velhos caminhos comidos do tempo e a vegetação, procura os marcos dos velhos lindeiros quando chegam as cartas com a ordem de limpar tudo, chora quando corta madeira para sobreviver uns messes, aprende as quendas de regoAínda hoxe, a nosa tía só e capaz de explicarnos como chegar ao río a través deses camiños xa case inexistentes. Na súa memoria, o espazo está organizado a través deses sendeiros. A ela os camiños axudáronlle a andar por fóra, na herba e entre as árbores, e agora axúdanlle a andar por dentro, na lembranza35. O monte é o espaço em que se dilui o corpo, onde parece que essa excisão identitária entre a vizinha de México e a vizinha de Sabaxáns perde dureza: Sair a camiñar na alborada e cruzar camiño cunha raposa. Estar de sorte e ver ao lonxe un par de cervos a pastar no val. Adentrarse no monte e temer a pantasma do lobo. // Así como o silencio ensina o canto das aves, o monte, a como cohabitar coas innumerables caras do salvaxe. O humano disólvese, miúdo, na presenza da vida absoluta e por cada serpe partida em dous, o rato atopa un buraco na adega; por cada teixugo contra o que as rodas dun coche arremete, a toupeira abre camiños cara a raigame do cogombro. (Eu son o monte, pág. 36). Quiçá é só essa comunhão total com a natureza aquilo que oferece esperança: Amaso o terro. Prepároo para probar e botar nel as miñas raíces. // E se o millo xermola, estarei por fin na casa. (Eu son o monte, pág. 31). E em certa maneira, está: As mans de Isolina son unha extensión do monte. Son delicadas. Con elas protexe e acaricia docemente os pequenos brotes verdes que nacen na terra. Son esas mesmas mans as que preservan a vida36

Se um final fermoso tem a história que nos traz Sara Guerrero é que a sua protagonista, no final, sabe: Miro pola fiestra. Todo é monte. A néboa elévase. A terra está a expirar. Acompáñoa. Escóitoa. Agora as raíces beben do que fora xeada. Axiña van agromar. Seino. (Eu son o monte, pág. 70). Gina aprende-lhe o monte a Sara e ela, como dele aprendeu, dá de volta“O meu primo levábame cargando nos ombreiros cando eu era nena e tiña que ir ao médico. Cruzaba toda a aldea comigo e así cruzabamos os pasos de Tatín. Xa non podo andar ata alá, pero coma me gustaría camiñar outra vez por alí e ver como están. Ten caído algún? Aínda está a ponte do pau que estaba por alí no camiño?” // Móstrolle a foto que tomei dos pasos no meu paseo e ela abesóuraa coma unha lectora voraz que se reencontra coa súa historia favorita logo de toda unha vida lonxe dela37.

Arde a Galiza com o lume forestal e Sara Guerrero berra Eu son o monte.

Deveriamos berrar todas Eu son o monte! e acabar assim este roteiro. 

Eu son o monte! Eu son o monte! Eu son o monte! 






1https://osalto.gal/rehabitar-rural/axenda-rural-cronica-peregrinacion-franqueira

2https://osalto.gal/rehabitar-rural/defensa-caminos-rurais

3Díaz del Castillo, Bernal: Historia Verdadera de la Conquista de la Nueva España, Alianza universidad, 1989, pág. 153.

4https://osalto.gal/migracion/migrar-cidade-campo-mudar-terrazas-horreos

5 https://osalto.gal/rehabitar-rural/presentacion

6https://osalto.gal/rehabitar-rural/facer-vino-no-rural-tradicion-memoria-e-identidade

7https://osalto.gal/rehabitar-rural/odisea-retornar-rural-

8https://osalto.gal/laboral/as-esquecidas-muller-mundo-rural-coidados-empregadas-fogar

9https://osalto.gal/rehabitar-rural/presentacion

10https://www.pikaramagazine.com/2022/09/migrar-al-pais-de-nunca-jamas/

11https://www.elsaltodiario.com/rural/apuntes-despolitizacion-rural-

12https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/a-gabanza-do-traballo-e-a-condana-do-pracer:-vestixios-do-franquismo-no-rural

13https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-

14https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-

15https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-

16https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-

17https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/aprender-galego-aldea-escola-

18https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/(des)aprender-galego-

19https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/mobilidade-mocidade-carencia-servizos-transporte

20https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/(des)aprender-galego-

21https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/fuxir-atolar-vida-mulleres-fronte-machismo-conservadorismo

22https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/faciana-rural-feminismo-

23https://www.nosdiario.gal/articulo/entrevistas/sara-guerrero-identidade-flutuante/20250801141730229982.html

24https://www.nosdiario.gal/articulo/entrevistas/sara-guerrero-identidade-flutuante/20250801141730229982.html

25https://www.elsaltodiario.com/colonialismo/as-festas-coloniais-do-veran

26https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/rehabitar-rural-insoportable-sutileza-racismo-mecanismos-exclusion

27https://www.atlantico.net/condado-paradanta/mondariz-crece-llegada-mas-refugiados-mali-son-260_1_20240901-2719826.html

28https://www.abc.es/espana/galicia/mondarizbalneario-acoge-200-malienses-recelo-solidaridad-vecinos-20240825040107-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.abc.es%2Fespana%2Fgalicia%2Fmondarizbalneario-acoge-200-malienses-recelo-solidaridad-vecinos-20240825040107-nt.html

29https://www.pikaramagazine.com/2021/10/producir-para-tener-permiso-de-vivir/

30https://www.elsaltodiario.com/actualidad-lgtbiq+/siobhan-guerrero-estabilidade-corpo-sexuado-produto-dunha-historia-colonial-

31https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/abrindo-a-porta-dunha-casa-abandonada-hai-mais-de-trinta-anos

32https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/infancia-no-rural

33https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia

34https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia

35https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/defensa-caminos-rurais

36https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/as-mans

37https://www.elsaltodiario.com/rehabitar-rural/lendo-o-monte-para-reconstruir-a-historia

Ningún comentario:

Publicar un comentario