Entrevista a Sara Guerrero no Zig Zag Diario o 13/11/2024.
Postais da fotógrafa Rebeca Cambeiro (@poloreghocomaomineral)
Se hai algo que me reconforta especialmente na escrita —o meu alumnado de creación literaria pode dar boa fe— é o recurso da personificación, da prosopopeia... Así que Sara Guerrero tiña, en parte, o meu corazón xa gañado co título da novela antes incluso de lela.
Á marxe desta parvada contextual dos meus gustos, eu non era seguidora do blog Rehabitar o rural que a autora publicaba periodicamente en O Salto Diario, non coñecía nada da obra de Guerrero, do seu contexto, da súa vontade interdisciplinar, nada, antes de chegar a esta obra. Puiden intuíla na cursiva que abre Eu son o monte como un guión fílmico ou unha acotación teatral, puiden recoñecer o desexo de converter as palabras nunha cámara que documenta sen intervir, máis ben na cámara de alguén que grava o making of, o como se fixo do documental e decide amosarnos o fóra de campo, as olladas pouco amábeis, o que acontece ao retirar os focos e quedar na soidade dun plató imaxinado.
Supoño que esta é a lectura que necesito facer, o lugar ao que me leva a miña mente é o de imaxinar afacerse a un espazo aséptico e frío para enchelo, paseniño, de vivencias acolledoras. Todo o que eu poida dicir, como persoa branca europea, sobre Eu son o monte, resúltame anecdótico. Síntome sobrecualificada para a pobreza, enuncia a voz narradora. Atraveso as páxinas e o relato devólveme conceptos: privilexio, distancia, branquitude, racismo, dignidade, pobreza, clase, caridade... Hai palabras que non aparecen así escritas no texto, pero que a miña experiencia nomea sen dubidar: fraxilidade branca.
Hai unhas semanas os nazis pasearon impunemente por Torre Pacheco, en Murcia; vivimos nun intre no que non podemos negar nin ocultar o racismo do Estado Español: a islamofobia, a negrofobia, a xitanofobia. Para min, non ten sentido falar desta novela sen expoñer a incomodidade de recoñecerme no costume do racismo aprendido. De que serve un carné no medio da montaña? Non digo que non teño papeis. Ninguén polo de agora dixo que tiña dereitos. É doado sinalar a violencia dos outros, o complexo é facer o exercicio de traela ao propio, de asumir que tamén somos nós quen necesitamos colocar un marco que separe o de aquí e o de fóra. O texto avanza e afonda nas olladas, no silenzo como arma, como castigo, nas múltipes e sutís —ou non tan sutís— formas de marcar distancia... Quen vén de fóra gústanos, até que deixa de comportarse como esperamos e nese intre aproveitamos para recordarlles que este territorio é máis noso ca seu. Esforzámonos en lembrarlles que están aquí de prestado.
Que sutil.
Ser vistos.
Outorgar.
A sensación
de dignidade.
Esta novela non afonda tan só no proceso migratorio e as dificultades que atravesa calquera persoa ao entrar en territorio español, senón que disecciona diferentes conceptos: familia, ocio no rural, relación cos animais, vínculos co territorio e coa lingua, precariedade, a escrita como oficio...
Véxome reflectide en moitas das pasaxes que crea Sara Guerrero e no seu xeito de interpretar a relación corpo-paisaxe. No meu Simún, escribo sobre o paso do tempo e a memoria nunha casa familiar, describo nun poema que a ferruxe comerá as ferramentas e esqueceremos o lugar onde habitaron os animais, o espazo da horta, os nomes... Encóntrome nese paralelismo que traza a autora entre a voz narradora e o propio monte. Entre a casa, unha casa viva, e o corpo que se esforza por afastarse da morte. Personifica a casa e casifica a persoa. E unha idea, unha sensación, coa que me gusta traballar nas performances e nos poemas.
Ao longo da novela hai un trásito do individual ao colectivo; abandónase o eu particular para identificarse con todo o que arrodea, a voz narradora asúmese como parte do territorio e da lingua, enúnciase como un elemento máis da paisaxe, faise dona do espazo que a somete.
Agora é a casa a que se perde detrás da curva. O seu renxer terá sempre o ton da miña voz. Desaparece entre os eucaliptos, pero atópoa debaixo da pel, habitando nas paredes do meu corpo.
Outro dos eixos sobre os que se articula a novela é a lingua, concretamente o uso do galego. Achega unha visión incómoda para as galegofalantes; negar isto sería absurdo. Por unha banda, aparece o desexo (ou máis ben necesidade) de aprendelo, pola outra, o recordatorio de que é algo alleo. Hai un vínculo distante que se reforza tamén na actitude da contorna.
Aprendo rapidamente a súa lingua. Aínda que me falan en español, os xestos sempre se suavizan cando lles contesto coas súas palabras que, de tan lixeiras, parece que se me escapan como nubes dos beizos.
Ao chegar falo na súa lingua pero a muller da recepción non me entende e pídeme que lle fale en castelán.
Esa idea de lingua descoñecida esténdese máis alá, até interpelar a propia paisaxe, a casa... O lugar no que agora habitan. O terreo engóleme e engáname. Non falo a súa lingua, non entendo a súa lóxica.
Neste contexto abafante, hai varios elementos que xorden como áncoras coas que amarrarse á realidade. Entre eles a escrita e os vínculos coa veciñanza. A escrita aparece como oficio e como dignidade; aquí tamén me resulta moi interesante ese Non menciono que non son periodista, a porta aberta a debater sobre a titulite, por exemplo. Os vínculos coas veciñas van e veñen, e con eles observamos as súas consecuencias; aínda que o texto non faga xuízos, como lectoras si podemos reflexionar e observar canto mellora a realidade das personaxes cos saúdos, os cafés, a compaña, a rutina... Os vínculos, a rede do tipo que sexa, salva vidas ou, cando menos, mellóraas. Aquí non hai unha familia nuclear, senón un colectivo coa capacidade de ser cruel ou acolledor. Cada unha sostén a soidade da outra. Memo, o gato, compórtase, literalmente, como unha ponte entre dous mundos. A morte, o dó, a soidade e o abandono roldan de forma incómoda a narración. Están por todos lados e loitan tamén polo seu espazo na propia casa. Sara Guerrero fai visíbel na novela as múltiples e complexas capas da realidade.
En resumo, Eu son o monte, camiña no limiar e move lixeiramente os marcos da nosa percepción; ofrécenos unha ollada pouco edulcorada da migración e do rural, ábrenos a posibilidade de repensar os costumes e de revisar a nosa ollada colonial e privilexiada.
Eu son o monte, Sara Guerrero (Ed. Euseino?, 2024).
Nuria Vilán Prado
Ningún comentario:
Publicar un comentario