Sobre Runrún, Ana Varela, Galaxia, outubro 2024"A doutora fálalle naquel ton musical tan característico mentes avanza cara a ela, sen achegarse de abondo, deixa un espazo, como terra de ninguén. Se estirase o brazo non a podería tocar. A distancia do medo". (p. 91).
Remato este libro no Miradoiro do Monte Cepudo. Subín até aquí nun dos tantos cortes de electricidade que se repiten nas parroquias de Vigo para poder cargar un pouco o móbil no coche… O mesmo poden ser 2 horas ca 24. Hoxe, en concreto, o desabastecemento durará case 7.
Ana Varela dá o salto á novela cun relato que diseca a realidade dunha moza ferrolá de vinte e poucos anos no que converxen violencias diversas e acotío silenciadas: a saúde mental, a precariedade da sanidade, os abusos de poder, as cargas familiares, o estigma do suicidio… A narración colócanos a carón de Uxía, describe e redirixe a ollada a determinadas, pero non saca conclusións; quen narra, penso eu, quere que sexamos nós, do outro lado, es que atemos cabos soltos e é precisamente esta idea de distancia a que vertebra todo o relato.
Desde o comezo, a saúde mental colócase no centro: as tolas, as psiquiatrizadas, as eternas invisibles e infantilizadas toman o control da narración. Uxía e Aldara, as dúas irmás, funcionan como personaxes antagónicas; por unha banda a Uxía adulta funcional e asisada, pola outra a Aldara insensata que foxe do centro no que está ingresada -de forma voluntaria- porque non soporta que mesturen as cores na ensala rusa. Ou algo así. A historia irá deformando esta percepción para deixar espazo á dúbida. Xoga nos lindes difusos entre o establecido como loucura e cordura e abre espazo a cuestionar a posibilidade de que estes dous "lados" entren en contacto. Aparece un runrún constante de xestos mínimos que, chegado chegado o intre, poderán ou non empregarse EN CONTRA de quen, historicamente, son es desequilibrades en potencia.
A novela abre cunha cita esclarecedora de María Luísa Elío: "El otro lado está muy cerca de este, no hay más que alargar un brazo, y ahí está, se toca".
Dáse protagonismo a unha Uxía que chega á consulta médica con varias dores para recibir un diagnóstico de "nervios". É cada vez máis habitual evidenciar a misoxinia e a precariedade de diagnósticos nas mulleres, nas persoas trans, non binarias, no diagnóstico de calquera identidade que non encaixe en "home cis". Nas últimas semanas, ademais, varias amizades próximas relátanme como os seus pais, irmáns, tíos, curmáns, acudiron a urxencias con sintomatoloxías graves, afectados por dores no peito e dificultade respiratoria, foron atendidos con cautela e DESPOIS de TACS, analíticas e outras tantas probas… Recibiron o diagnóstico de ansiedade, pánico ou depresión. Por desgraza, a atención médica en consulta está tremendamente obsoleta e do outro lado (sempre hai un lado contrario), ao acudirmos a urxencias con migrañas, apendicite, adenomiose, endometriose…, escoitamos algo similar a "tes que calmarte".
Varela escolle tamén o contexto dos estaleiros ferrolás, "hai anos que o amianto está prohibido na construción dos barcos, pero no estaleiro seguimos reparando os barcos vellos" (p. 32), para colocar as consecuencias do "asasino silencioso" (amianto) e da considerada "enfermidade profesional" como escenario de fondo. A industria naval de Ferrol está considerada como unha das máis afectadas polo uso de amianto e desde AGAVIDA (Asociación Galega de Vítimas do Amianto en Ferrol) continúan a esixir responsabilidades e indemnizacións para as familias. A novela evidencia a dificultade de lidar coa inxustiza e de facer fronte a trámites xudiciais no medio do dó.
Acompaña toda a novela, como unha sombra, o estigma do suicidio que apenas se nomea. Da orfandade. Maniféstanse as fallas dun sistema que abandona aos traballadores enfermos á súa propia sorte e deixa ás familias como únicas responsables de recompoñerse e continuar. Runrún consegue recrear de forma sinxela (que non simple nin doada) unha atmosfera que circunstancias que xogan tamén coa perspectiva de quen le e fan que se alimente o imaxinario colectivo de que é así como se constrúe a loucura: a base de antecedentes familiares e situacións traumáticas.
Nese ruído de fondo, aparece tamén a relación entre Uxía e Nacho, o seu xefe no bufete de avogados responsable de xestionar as denuncias por neglixencias no naval. Unha relación intermitente e marcada polas condicións que Nacho, moitos anos maior ca ela, impón sen demasiadas consideracións. Algo que chama atención nesta ollada que acompaña sen xulgar é que coñecemos unha Uxía consciente e pouco inxenua, unha Uxía que non acepta de todo, pero si sabe das mentiras de Nacho e non é unha meniña coitada. Interpreto a construción desta personaxe como un pasiño máis que se avanza á hora de desfacer o imaxinario da vítima perfecta e do acosador encapuchado. A violencia machista, facemos público aos poucos, ten estratexias infindas e á vez atravesadas pola clase, a raza… A violencia non é unha e clara, senón moitas e difíciles de desenmarañar. A semana pasada, mesmo, desatouse a denuncia pública contra Íñigo Errejón, un nome máis na lista de homes con poder e comportamentos de depredación sexual.
"Nótao por todas partes, sobre ela, como un depredador. (...) Déixase facer. Non quere estragar o encontro. (...) Normalmente adora a urxencia nel. Pero hoxe todo vai moi rápido. (...). (p. 43).
Supoño que alguén aínda poderá ler estas escenas en ton de affaire de telenovela, que para alguén haberá morbo e provocación… E é precisamente aí, nesa visión voyeurista e sexualizada da erótica do poder, onde habería que facer un traballo de revisión. O filme The assistant (dirección e guión Kitty Green, 2019), sen ir máis lonxe, coloca a ollada no devir cotiá dunha secretaria no seu posto de traballo. Non aparece o nome, pero facilmente podemos identificar a sombra de Harvey Weinstein. Entre cafés, fotocopias e citas, a asistenta observa, sen poder facer nada, a impunidade con que o seu xefe abusa do seu poder. Bárbara Rey podería ser unha secretaria máis que un día, cansa de calar, abre un arquivo de 20 anos de escoita na sala contigua de calquera multinacional exitosa.
Para moitas, o relato non é erótico, senón que amosa unha indefensión aprendida e a ausencia de ferramentas para describir o desexo feminino. Simplemente, en moitas ocasións, o noso imaxinario -imaxinario real e construído a base de violacións en manda, casos mediáticos de desaparicións e asasinatos- sabe que é mellor calar a resistirse. É preferible calar e non arriscarse a unha resposta violenta. "Tarda pouco e en certo modo é un alivio" (p.43). Esta frase é fulminante. Levamos anos a falar da cultura da violación e do consentimento e semella que agora comeza a dar froitos. Non é que haxa máis agresións, senón que agora poden denunciarse. Sería interesante expor este capítulo a adolescentes e deixar que fagan preguntas; o sexo e o desexo están inzados de violencia e cómpre revisar de forma colectiva o xeito en que os entendemos; o xeito en que esa mesma violencia escoa fóra do cisnormativo e acaba por reproducirse tamén en relacións lésbicas, nas relacións homosexuais entre homes… Cómpre entender que o machismo constrúe a identidade masculina fráxil e incapaz de expresarse e de crear vínculos na tenrura. Series como I may destroy you (escrita e dirixida por Michaela Coel, 2020) ou filmes como O descoñecido do lago (escrita e dirixida por Alain Guiraudie) e L'animale (escrita e dirixida por Katharina Muckstein) tratan como temas transversais as dificultades de relacionarse desde a masculinindade hexemónica para os propios homes.
No festival Curtocircuíto, este mesmo outubro, asisto á proxección de Las novias del sur (Elena López Riera), unha mediametraxe documental na que, ante a cámara, un grupo de mulleres di diferentes idades rompe co seu silenzo. Entre risas, unha delas di que non gozou do sexo en case 40 anos de matrimonio e que aos 60, xa viúva, coñeceu a un home que lle descubriu o mundo e tamén o seu propio desexo.
Uxía non nos agasalla grandes xestos, pero si acompañamos como cambia a súa perspectiva "Realmente parece máis baixo do que recordaba", "Así vestido bótanselle os anos enriba e aparenta a idade que ten, ou aínda máis", "Non lle gusta o xeito en que a miran, como un trofeo. Quere marchar". E ás veces un cambio de perspectiva abonda.
Ana Varela non escribe de forma didáctica, crea unha narración que diseca, expón, dá pistas… Quen non queira recoñecer a evidencia, ten un traballo persoal pendente.
Outubro, 2024.
Nuria Vilán Prado
Ningún comentario:
Publicar un comentario