Antes enfiara puntadas para facer vestidos e movera os palillos para facer encaixes, ao xeito dos de Camariñas, porque era unha creadora. Fíxoo naquela casa da rúa Cega do casco histórico de Noia onde naceu, ou na da rúa do Comercio da mesma vila, en Escarabote, na localidade vasca de Berango –alí pasou un tempo na casa dunha irmá–, en Romeor e en Parada do Courel, onde residiu até a morte. Despois, ou en simultáneo, enliñou palabras porque era, como moitas compañeiras de oficio, gardadora e transmisora de fermosas palabras de noso.
Cando María Mariño comezou a escribir –a finais da década de 1950, se non o fixo antes–, o horizonte de expectativas non era en absoluto favorábel para as mulleres e, de maneira especial, para as que escribían en lingua galega. Naquel ermo da posguerra perderan dereitos reivindicados e logrados durante a República e houbo un grande retroceso en todos os ámbitos, tamén no que di respecto ao desenvolvemento da actividade literaria. A manifestación de que as mulleres precisaban soltar amarras, sobre todo as referidas ao espírito, que tan axeitadamente pronunciara na “Agrupación Republicana Femenina” da Coruña a escritora e pedagoga María Barbeito na conferencia La Mujer, antes, ahora y después (1934), era difícil de levar a termo porque a ditadura, coma un furacán, arrasara coas liberdades, e con todo. A censura estaba até no ar que se respiraba e non era doado desafiar os roles e espazos que a Sección Femenina lles asignara. Porque se trataba do “perigo rosa”, expresión machista utilizada pouco antes nun artigo sen asinante –“Reflejos. El peligro de las mujeres” –, do xornal madrileño La Voz, cando se producira o acalorado debate do voto feminino en 1931: “El peligro rosa es con nosotros, y no es fácil hacer vaticinios”.
Foi unha muller nacida moi perto de Noia –Áurea Lorenzo Abeijón (Beneso- Porto do Son, 1904-Buenos Aires, 1995)– a que rachou co silencio literario imposto polas circunstancias históricas coa publicación de Queixas (Buenos Aires, 1944). A sonense ten certas similitudes biográficas coa etapa inicial da Nosa Señora das Letras: nacera no seo dunha familia numerosa con escasos recursos económicos, recibiu unha instrución elemental na escola, coidou nenas e nenos en Portosín e aprendeu costura en Porto do Son. E cun fardel acugulado de soños e tristura emigrou a Arxentina aos 18 anos, adquiriu cultura, dedicouse á escrita e ensinou inglés, castelán e piano até idade moi avanzada nun colexio que montou na casa –tamén María montara un parvulario na estadía en Escarabote–. E coa sabedoría herdada da nai, teceu unha rede cos fíos da ausencia, do amor á terra, das lembranzas; coa lingua, o froito primeiro que agarimou na lonxanía, “a fala das cousas”, segundo poetizou.
Na década de 1950, tres mulleres, Pura Vázquez, Luz Pozo e Xohana Torres, deron á luz os poemarios Íntimas (1952), O paxaro na boca (1952), e Do sulco (1957) respectivamente. Tres voces femininas fundamentais no panorama da literatura galega de posguerra, que comezara a camiñar paseniño. Xohana Torres reivindicou a voz poética feminina nunha intervención no Círculo Mercantil compostelán no ciclo de conferencias organizadas polo grupo reunido arredor das Festas Minervais (Méndez Ferrín, Franco Grande, Xosé Manuel Beiras, entre outros, onde ela era a única muller). Era o 29 de marzo de 1957, algo insólito naquela altura: “No movemento literario de hoxe non podía faltar a muller. A súa actividade está unida ao porvir histórico da terra…”. A seguir referiuse a Luz Pozo e a Pura Vázquez.
Aínda que non foi fácil para as mulleres accederen á esfera do público porque tiñan que andar defendendo cos cóbados os seus espazos, María Mariño uniuse ao movemento literario do momento mais a súa traxectoria non estivo inzada de pétalas de rosa e a súa obra tivo os mesmos problemas de transmisión e visibilidade, e de recepción, que tiveron outras mulleres dedicadas á escrita. Aínda máis, dubidouse de que fose a autora dos libros que asinou: “ondea a prevención de que a sombra dun dos máis grandes poetas galegos fora para ela sol vivificante”, en alusión a Novoneira, expresou o antólogo González Garcés. Até se pensou que “María Mariño” era un pseudónimo do escritor do Courel. Desde que publicou o seu primeiro libro houbo moitas sombras para a escritora noiesa, tamén algunhas luces. Vexamos:
O poemario Palabra no tempo, publicado en outubro de 1963, levaba máis de dous anos escrito e a súa benvinda á República das Letras foi escasa. María seguiu sendo a descoñecida poeta que en 1965 tiña preparado un segundo libro de poemas e relatos curtos en castelán, Más allá del tiempo, ilocalizábel durante corenta e dous anos, que viu a luz en 2007 en Alvarellos editora, edición de Helena González. Verba que comenza, escrito antes da morte, foi publicado polo concello de Noia en 1990, vinte e tres anos despois, en fermosa edición ilustrada por Reimundo Patiño. Segue inédito Los años pobres. Memoria de guerra y posguerra. O percorrido da súa produción mantívoa abondo afastada do público lector.
Segundo o testemuño dunha sobriña que viviu con ela certo tempo, Mariño escribía e lía todo o día, até na escaleira exterior da casa-escola de Parada do Courel. E quería que se coñecese a súa obra. Mais, con poucas excepcións, a imaxe que chegou de forma reiterativa desde que iniciou a súa andadura literaría até 2007, presentábaa como unha iletrada, que tiña que ampliar as súas lecturas, que elaborara unha poética propia, extraña, allea a lecturas cultas… Escrito está. Canto á lingua, ficou escrito, por exemplo, que escribiu nunha lingua familiar e cómoda por inseguridade na utilización do código, debido á inexistencia dunha gramática específica. Penso que a súa gramática levábaa dentro: alterou a sintaxe, buscou novas formas para se expresar, utilizou numerosos recursos, e fíxoo non para dinamitar a fala senón para innovala.
Impresas ficaron asimesmo as alusións ao seu carácter, reproducidas unha e outra vez: solitaria, sufrida, reservada, fráxil e sensíbel, doente, deprimida, extraña e enigmática, rara… Ai, as rarezas das mulleres! "Muller de raros talentos", dicían de Mª Teresa Caamaño, música e notábel poeta do século XVIII, moi instruída en Física e Historia, que falaba tres idiomas. Sobre o aspecto físico, que tamén se salientou moito, sinalouse que Mariño era unha muller fermosa, cun porte elegante no vestir, no peiteado; era presumida, pintaba os ollos e botaba carmín nos labios… Escrito está. Todas estas descricións, son innecesarias para a lectura dos poemas –e contraditorias coas que a presentan como unha muller de carácter forte, falangueira e comunicativa, e lectora– porque o que interesa é ler, comentar, interpretar a súa obra e divulgar os seus contributos para que non fique só en círculos reducidos e/ou especializados. Como ficou.
A partir da década dos 80, e até chegar a 2007 –ano en que a RAG lle dedicou as Letras Galegas e houbo actos na súa honra, publicacións e achegas centradas na vida e obra– comezou a lembranza e reivindación da poeta a través de asociacións culturais como Catavento de Noia, máis tarde Barbantia, de homenaxes, números monográficos de revistas (Caravela de Xiada, Dorna, Alameda) ou case monográficos (Barbantia), Xornadas de Historia realizadas en Noia, o Premio de Poesía María Mariño, promovido por Teenses pola Igualdade... Após aquel 17 de maio, a meu ver, volveu habitar os espazos do silencio.
En todo o escrito desde 1963 –a bibliografía sobre ela é doada de localizar e consultar– houbo interesantes interpretacións da súa obra, como as de Manuel María e Méndez Ferrín na década dos 60, cando saíu Palabra no tempo. En 1990 e sobre todo en 2007 as achegas de Carmen Blanco e doutras escritoras, entre as que están Ana Romaní, María do Cebreiro Rábade Villar, María Xosé Queizán, Helena González, por citar algunhas, mostráronnos outra imaxe máis cabal da poeta. A noiesa hai que achegala, tamén, á xente nova para descubriren, gozaren, recitaren ou pintaren os seus versos... Os que foi creando con teimosía, en silencio, non para competir senón para compartir. O tempo para ela non foi un inimigo senón un bo compañeiro da viaxe literaria. E a espera unha forma de reafirmación:
Calma, amiga, calma que tamén eu
espero.
No me empuxes.
No me mandes falar o que non dis.
A vila de Noia e Galiza enteira poden gabarse de ter entre a pléiade de escritoras a María Mariño Carou, poeta singular que se resiste a toda etiqueta, escola, grupo ou xerazón, postergada durante moito tempo; poeta de fondura filosófica, que expresa o sentir íntimo do ser humano e o tempo en estreita comuñón coa natureza.
O nomeamento do colectivo de crítica literaria feminista A Sega como Nosa Señora das Letras 2024 é unha boa ocasión para desfrutar coa beleza dos seus poemas, para nos emocionar, para apreixar o espírito que latexa nas súas creacións. A beleza está onde pousamos os ollos e desde onde nos chega serenidade, alegría, reflexión, emoción, nostalxia, tristura ou desacougo, por que non? A cada unha, a cada un de nós, lectoras e lectores, corresponde atribuír significado aos seus poemas, como propón a teoría da recepción.
NOTA: No texto inclúense dúas imaxes da Noia de María Mariño, un recorte de La Noche (16/3/1961), a placa da rúa Cega e o busto da escritora na Alameda do seu pobo, obra da escultora noiesa Soledad Penalta.
Aurora Marco
Ningún comentario:
Publicar un comentario